DECIMI MAGNI AUSONII OPUSCULA. I 1 DOMINO MEO ET OMNIUM THEODOSIO AUGUSTO AUSONIUS TUUS. Agricolam si flava Ceres dare semina terrae, Gradivus iubeat si capere arma ducem, solvere de portu classem Neptunus inermem fidere tam fas est quam dubitare nefas, insanum quamvis hiemet mare crudaque tellus seminibus, bello nec satis apta manus. Nil dubites auctore bono. Mortalia quaerunt consilium: certus iussa capesse dei. Scribere me Augustus iubet et mea carmina poscit, paene rogans: blando vis latet imperio. Non habeo ingenium, Caesar sed iussit: habebo. Cur me posse negem, posse quod ille putat? Invalidas vires ipse excitat et iuvat idem, qui iubet: obsequium sufficit esse meum. Non tutum renuisse deo: laudata pudoris saepe mora est, quotiens contra parem dubites. Quin etiam non iussa parant erumpere dudum carmina. Quis nolit Caesaris esse liber, ne ferat indignum vatem centumque lituras, mutandas semper deteriore nota? Tu modo te iussisse, pater Romane, memento inque meis culpis da tibi tu veniam. 2 AUSONIUS LECTORI SALUTEM Ausonius genitor nobis, ego nomine eodem: qui sim, qua secta, stirpe, lare et patria, adscripsi, ut nosses, bone vir, quicumque fuisses, et notum memori me coleres animo. Vasates patria est patri: gens Haedua matri de patre, Tarbellis set genetrix ab Aquis, ipse ego Burdigalae genitus: divisa per urbes quattuor antiquas stirpis origo meae. Hinc late fusa est cognatio. Nomina multis ex nostra, ut placitum, ducta domo veniant. Derivata aliis, nobis ab stemmate primo et non cognati, sed genetiva placent. Set redeo ad seriem. Genitor studuit medicinae, disciplinarum quae dedit una deum nos ad grammaticen studium convertimus et mox rhetorices etiam quod satis attigimus. Nec fora non celebrata mihi, set cura docendi cultior et nomen grammatici merui, non tam grande quidem, quo gloria nostra subiret Aemilium aut Scaurum Berytiumve Probum, sed quo nostrates, Aquitanica nomina, multos conlatus, set non subditus, aspicerem; exactisque dehinc per trina decennia fastis deserui doctor municipalem operam, aurea et Augusti palatia iussus adire Augustam subolem grammaticus docui, mox etiam rhetor. Nec enim fiducia nobis vana aut non solidi gloria iudicii. Cedo tamen fuerint fama potiore magistri, dum nulli fuerit discipulus melior. Alcides Atlantis et Aeacides Chironis, paene Iove iste satus, filius ille Iovis, Thessaliam Thebasque suos habuere penates: at meus hic toto regnat in orbe suo. Cuius ego comes et quaestor et, culmen honorum, praefectus Gallis et Libyae et Latio, et prior indeptus fasces Latiamque curulem, consul, collega posteriore, fui. Hic ego Ausonius: sed tu ne temne, quod ultro patronum nostris te paro carminibus. 3 AUSONIUS SYAGRIO Pectoris ut nostri sedem colis, alme Syagri, communemque habitas alter ego Ausonium: sic etiam nostro praefatus habebere libro, differat ut nihilo, sit tuus anne meus. II. EPHEMERIS ID EST TOTIUS DIEI NEGOTIUM 1. Mane iam clarum reserat fenestras, iam strepit nidis vigilax hirundo: tu velut primam mediamque noctem, Parmeno, dormis. Dormiunt glires hiemem perennem, sed cibo parcunt: tibi causa somni, multa quod potas nimiaque tendis mole saginam. Inde nec flexas sonus intrat aures et locum mentis sopor altus urget nec coruscantis oculos lacessunt fulgura lucis. Annuam quondam iuveni quietem, noctis et lucis vicibus manentem, fabulae fingunt, cui Luna somnos continuarit. Surge, nugator, lacerande virgis, surge, ne longus tibi somnus, unde non times, detur: rape membra molli, Parmeno, lecto. Fors et haec somnum tibi cantilena Sapphico suadet modulata versu? Lesbiae depelle modum quietis, acer iambe. 2. PARECBASIS Puer, eia, surge et calceos et linteam da sindonem; da, quidquid est, amictui quod iam parasti, ut prodeam. Da rore fontano abluam manus et os et lumina. Pateatque fac sacrarium nullo paratu extrinsecus. Pia verba, vota innoxia, rei divinae copia est. Nec tus cremandum postulo nec liba crusti mellei foculumque vivi caespitis vanis relinquo altaribus. Deus precandus est mihi ac filius summi Dei, maiestas unius modi, sociata sacro spiritu. Et ecce iam vota ordior et cogitatio numinis praesentiam sentit pavens - pavetne quicquam spes, fides? 3. ORATIO. Omnipotens, solo mentis mihi cognite cultu, ignorate malis et nulli ignote piorum: principio extremoque carens, antiquior aevo, quod fuit aut veniet: cuius formamque modumque nec mens conplecti poterit nec lingua profari: cernere quem solus coramque audire iubentem fas habet et patriam propter considere dextram ipse opifex rerum, rebus causa ipse creandis. Ipse dei verbum, verbum deus, anticipator mundi, quem facturus erat: generatus in illo tempore, quo tempus nondum fuit: editus ante quam iubar et rutilus caelum inlustraret Eous: quo sine nil actum, per quem facta omnia: cuius in caelo solium, cui subdita terra sedenti et mare et obscurae chaos insuperabile noctis: inrequies, cuncta ipse movens, vegetator inertum: non genito genitore deus, qui fraude superbi offensus populi gentes in regna vocavit, stirpis adoptivae meliore propage colendus: cernere quem licuit proavis, quo numine viso et patrem vidisse datum contagia nostra qui tulit et diri passus ludibria leti esse iter aeternae docuit remeabile vitae: nec solam remeare animam, sed corpore toto caelestes intrare plagas et inane sepulcri arcanum vacuis adopertum linquere terris. Nate patris summi nostroque salutifer aevo, virtutes patrias genitor cui tradidit omnes, nil ex invidia retinens plenusque datorum, pande viam precibus patriasque haec perfer ad aures. Da, pater, invictam contra omnia crimina mentem vipereumque nefas nocituri averte veneni. Sit satis, antiquam serpens quod prodidit Aevam deceptumque adiunxit Adam: nos sera nepotum semina, veridicis aetas praedicta prophetis, vitemus laqueos, quos letifer implicat anguis. Pande viam, quae me post vincula corporis aegri in sublime ferat, puri qua lactea caeli semita ventosae superat vaga nubila lunae, qua proceres abiere pii quaque integer olim raptus quadriiugo penetrat super aera curru Elias et solido cum corpore praevius Enoch. Da, pater, aeterni speratam luminis auram, si lapides non iuro deos unumque verendi suspiciens altare sacri libamina vitae intemerata fero: si te dominique deique unigenae cognosco patrem mixtumque duobus, qui super aequoreas volitabat spiritus undas. Da, genitor, veniam cruciataque pectora purga, si te non pecudum fibris, non sanguine fuso quaero nec arcanis numen coniecto sub extis: si scelere abstineo errori obnoxius et si opto magis quam fido bonus purusque probari. Confessam dignare animam, si membra caduca exsecror et tacitum si paenitet altaque sensus formido excruciat tormentaque sera gehennae anticipat patiturque suos mens saucia manes. Da, pater, haec nostro fieri rata vota precatu. Nil metuam cupiamque nihil: satis hos rear esse, quod satis est. Nil turpe velim nec causa pudoris sim mihi. Non faciam cuiquam, quae tempore eodem nolim facta mihi. Nec vero crimine laedar, nec maculer dubio: paulum distare videtur suspectus vereque reus. Male posse facultas nulla sit et bene posse adsit tranquilla potestas. Sim tenui victu atque habitu, sim carus amicis et semper genitor sine volnere nominis huius. Non animo doleam, non corpore: cuncta suetis fungantur membra officiis, nec saucius ullis partibus amissum quicquam desideret usus. Pace fruar, securus agam, miracula terrae nulla putem. Suprema diei cum venerit hora, nec timeat mortem bene conscia vita nec optet. Purus ab occultis cum te indulgente videbor, omnia despiciam, fuerit cum sola voluptas iudicium sperare tuum. Quod dum sua differt tempora cunctaturque dies, procul exige saevum insidiatorem blandis erroribus anguem. Haec pia, sed maesto trepidantia vota reatu, nate, apud aeternum placabilis adsere patrem, salvator, deus ac dominus, mens, gloria, verbum, filius, ex vero verus, de lumine lumen, aeterno cum patre manens, in saecula regnans, consona quem celebrant modulati carmina David: et responsuris ferit aera vocibus Amen. 4 EGRESSIO Satis precum datum deo, quamvis satis numquam reis fiat precatu numinis. Habitum forensem da, puer. Dicendum amicis est have valeque, quod fit mutuum. Quod cum per horas quattuor . . . . . . . . . . . . . . inclinet ad meridiem, monendus est iam Sosias. 5 LOCUS INVITATIONIS Tempus vocandis namque amicis appetit. Ne nos vel illis demoremur prandium, propere per aedes curre vicinas, puer. Scis ipse, qui sint: iamque dum loquor, redi. Quinque advocavi. Sex enim convivium cum rege iustum, si super, convicium est. Abiit: relicti nos sumus cum Sosia. 6 LOCUS ORDINANDI COQUI Sosia, prandendum est. Quartam iam totus in horam sol calet: ad quintam flectitur umbra notam. An vegeto madeant condita opsonia gustu (fallere namque solent), experiundo proba. Concute ferventes palmis volventibus ollas, tingue celer digitos iure calente tuos, vibranti lambat quos umida lingua recursu. ............................. 7 ............................. quadrupedum et volucrum vel cum terrena marinis monstra admiscentur, donec purgantibus euris difflatae liquidum tenuentur in aera nubes. Nunc fora, nunc lites, lati modo pompa theatri visitur et turmas equitum caedesque latronum perpetior; lacerat nostros fera belua vultus aut in sanguinea gladio grassamur harena. Per mare navifragum gradior pedes et freta cursu transilio et subitis volito super aera pinnis. Infandas etiam veneres incestaque noctis dedecora et tragicos patimur per somnia coetus. Perfugium tamen est, quotiens portenta soporum solvit rupta pudore quies et imagine foeda libera mens vigilat; totum bene conscia lectum pertractat secura manus: probrosa recedit culpa tori et profugi munus cum crimine somni. Cerno triumphantes inter me plaudere: rursum inter captivos trahor exarmatus Alanos. Templa deum sanctasque fores palatiaque aurea specto et Sarrano videor discumbere in ostro: et mox fumosis conviva accumbo popinis. Divinum perhibent vatem sub frondibus ulmi vana ignavorum simulacra locasse soporum et geminas numero portas: quae fornice eburno semper fallaces glomerat super aera formas: altera, quae veros emittit cornea visus. Quod si de dubiis conceditur optio nobis, desse fidem laetis melius quam vana timeri. Ecce ego iam malim falli. Nam, dum modo semper tristia vanescant, potius caruisse fruendis quam trepidare malis. Satis est bene, si metus absit. Sunt et qui fletus et gaudia contraversum coniectent varioque trahant eventa relatu. Ite per obliquos caeli, mala somnia, mundos, inrequieta vagi qua difflant nubila nimbi, lunares habitate polos. Quid nostra subitis limina et angusti tenebrosa cubilia tecti? Me sinite ignavas placidum traducere noctes, dum redeat roseo mihi Lucifer aureus ortu. Quod si me nullis vexatum nocte figuris mollis tranquillo permulserit aere somnus, hunc lucum, nostro viridis qui frondet in agro ulmeus, excubiis habitandum dedico vestris. III. ECLOGARUM 1. AUSONIUS DREPANIO FILIO «Cui dono lepidum novum libellum?» Veronensis ait poeta quondam inventoque dedit statim Nepoti. At nos inlepidum, rudem libellum, burras quisquilias ineptiasque, credemus gremio cui fovendum? Inveni, trepidae silete nugae, nec doctum minus et magis benignum, quam quem Gallia praebuit Catullo. Hoc nullus mihi carior meorum, quem pluris faciunt novem sorores, quam cunctos alios, Marone dempto. «Pacatum haut dubie, poeta, dicis?» Ipse est. Intrepide volate, versus, et nidum in gremio fovete tuto. Hic vos diligere, hic volet tueri: ignoscenda teget, probata tradet: post hunc iudicium timete nullum. Vale. 2 EX GRAECO. PYTHAGORICON DE AMBIGUITATE ELIGENDAE VITAE Quod vitae sectabor iter si plena tumultu sunt fora, si curis domus anxia, si peregrinos cura domus sequitur, mercantem si nova semper damna manent, cessare vetat si turpis egestas, si vexat labor agricolam, mare naufragus horror infamat, poenaeque graves in caelibe vita et gravior cautis custodia vana maritis, sanguineum si Martis opus, si turpia lucra faenoris et velox inopes usura trucidat? Omne aevum curae, cunctis sua displicet aetas. Sensus abest parvis lactantibus et puerorum dura rudimenta et iuvenum temeraria pubes. Afflictat fortuna viros per bella, per aequor, irasque insidiasque catenatosque labores mutandos semper gravioribus. Ipsa senectus exspectata diu votisque optata malignis obicit innumeris corpus lacerabile morbis. Spernimus in commune omnes praesentia. Quosdam constat nolle deos fieri. Iuturna reclamat: «quo vitam dedit aeternam? Cur mortis adempta est condicio?». Sic Caucasea sub rupe Prometheus testatur Saturnigenam nec nomine cessat incusare Iovem, data sit quod vita perennis. Respice et ad cultus animi. Sic nempe pudicum perdidit Hippolytum non felix cura pudoris. E contra inlecebris maculosam degere vitam quem iuvat, aspiciat poenas et crimina regum, Tereos incesti vel mollis Sardanapalli. Perfidiam vitare monent tria Punica bella, set prohibet servare fidem deleta Saguntos. Vive et amicitias semper cole. - Crimen ob istud cur malus antetuli? Num dicto aut denique voltu perstrictus quisquam? Cur me natura magis quam disciplina trahit? Sic dicta et facta per omnia ingrediens ortoque a vespere cuncta revolvens offensus pravis dat palmam et praemia rectis. 4 NAI KAI OY PYTHAGORIKON Est et Non cuncti monosyllaba nota frequentant. His demptis nil est, hominum quod sermo volutet. Omnia in his et ab his sunt omnia, sive negoti sive oti quicquam est, seu turbida sive quieta. Alterutro, pariter nonnumquam, saepe seorsis obsistunt studiis, ut mores ingeniumque, ut faciles vel difficiles contentio nancta est. Si consentitur, mora nulla intervenit «est est»: sin controversum, dissensio subiciet «non». Hinc fora dissultant clamoribus, hinc furiosi iurgia sunt circi, cuneati hinc laeta theatri seditio, et tales agitat quoque curia lites. Coniugia et nati cum patribus ista quietis verba serunt studiis salva pietate loquentes. Hinc etiam placidis schola consona disciplinis dogmaticas agitat placito certamine lites. Hinc omnis certat dialectica turba sophorum. Est lux: estne dies ergo? Non convenit istuc. Nam facibus multis aut fulgeribus quotiens lux est nocturna homini, non est lux ista diei. Est et non igitur, quotiens lucem esse fatendum est set non esse diem. Mille hinc certamina surgunt, hinc pauci multi quoque talia conmeditantes murmure concluso rabiosa silentia rodunt. Qualis vita hominum, duo quam monosyllaba versant! 5 DE AETATIBUS ANIMANTIUM. HESIODION Ter binos deciesque novem super exit in annos iusta senescentum quos implet vita virorum. Hos novies superat vivendo garrula cornix, et quater egreditur cornicis saecula cervus. Alipedem cervum ter vincit corvus, et illum multiplicat novies Phoenix, reparabilis ales. Quem nos perpetuo decies praevertimus aevo, Nymphae Hamadryades, quarum longissima vita est Haec cohibet finis vivacia fata animantum. Cetera secreti novit deus arbiter aevi: tempora quae Stilbon volvat, quae saecula Phaeron quos Pyrois habeat, quos Iuppiter igne benigno circuitus, quali properet Venus alma recursu, qui Phoeben, quanti maneant Titana labores, donec consumpto, magnus qui dicitur, anno rursus in anticum veniant vaga sidera cursum qualia dispositi steterant ab origine mundi. 6. DE RATIONE LIBRAE Miraris quicumque manere ingentia mundi corpora, sublimi caeli circumdata gyro, et tantae nullam moli intercedere labem, accipe, quod mirere magis. Tenuissima tantis principia et nostros non admittentia visus parvarum serie constant conexa atomorum, set solidum in parvis nullique secabile segmen. Unde vigor viresque manent aeternaque rerum mobilitas nulloque umquam superabilis aevo. Divinis humana licet conponere. Sic est as solidus, quoniam bis sex de partibus aequis constat et in minimis paribus tamen una manet vis. Nam si quid numero minuatur, summa vacillat convulsaeque ruunt labefacto corpore partes, ut, medium si quis vellat de fornice saxum, incumbunt cui cuncta, simul devexa sequentur cetera communemque trahent a vertice lapsum. Non aliter libra est. Si defuit uncia, totus non erit as nomenque deunx iam cassus habebit. Nec dextans retinet nomen sextante remoto et dodrans quadrante carens auctore carebit divulsusque triens prohibet persistere bessem. Iam quincunx tibi nullus erit, si gramma revellas. Et semis, cui semis erit pereuntibus assis partibus? Et cuius librae pars septima septunx? Libra igitur, totum si nulla in parte vacillet. Ponderis et numeri morumque operumque et aquarum libra: nec est modulus, quem non hoc nomine signes. Telluris, medio quae pendet in aere, libra est et solis lunaeque vias sua libra cohercet. Libra dii somnique pares determinat horas, libra Caledonios sine litore continet aestus: tu quoque certa mane morum mihi libra meorum. 7 DE RATIONE PUERPERII MATURI Omnia, quae vario rerum metimur in actu, astrorum dominatus agit; terrenaque tantum membra homini, e superis fortuna et spiritus auris, septeno moderanda choro: set praesidet ollis sortitus regimen nitidae Sol aureus aethrae. Nec sola in nobis moderatur tempora vitae, dum breve solliciti spatium producimus aevi: creditur occultosque satus et tempora vitae materno ducenda utero formare videndo et nondum exortae leges conponere vitae. Namque ubi conceptus genitali insederit arvo, haut dubium Solem cuicumque insistere signo. Qui cum vicini stationem ceperit astri, contiguos nullum transfundit lumen in ortus. Ast ubi conversis post menstrua tempora habenis scandit purpureo iam tertia sidera curru, obliqua exilem demittit linea lucem, adspirans tenues per inertia pondera motus. Quarta in sede viget primi indulgentia Solis, suadet et infusus teneros coalescere fetus. Fulgor tetragono aspectu vitale coruscat clarum et lene micans, quintique cardine signi incutit attonitam vegetato infante parentem. Nam sexto vis nulla loco, quia nulla tuendi aequati lateris signatur regula Phoebo. Ast ubi signiferae media in regione cohortis septimus accepit limes rutilantia flammis recto castra situ, turgentis foedera partus iam plena sub luce videt, nec fulgura parci luminis intendens toto fovet igne coronae. Hinc illud, quod legitimos Lucina labores praevenit et gravidos sentit subrepere nixus ante exspectatum festina puerpera votum. Quod nisi, septeno cum lumina fudit ab astro, impulerit tardi claustra obluctantia partus, posterior nequeat, possit prior: an quia sexto aemulus octavi conspectus inutilis astri nescit conpariles laterum formare figuras? Set nono incumbens signo cunctantia matrum vota levat, trigono vires sociante sequenti. At si difficilis trahit Ilithyia retrorsum, tetragon absolvet dubiarum vincla morarum. 8 DE NOMINIBUS SEPTEM DIERUM Nomina, quae septem vertentibus apta diebus annus habet, totidem errantes fecere planetae, quos indefessa volvens vertigine mundus signorum obliqua iubet in statione vagari. Primum supremumque diem radiatus habet Sol. Proxima fraternae succedit Luna coronae. Tertius adsequitur Titania lumina Mavors. Mercurius quarti sibi vindicat astra diei. Inlustrant quintam Iovis aurea sidera zonam. Sexta salutigerum sequitur Venus alma parentem. Cuncta supergrediens Saturni septima lux est. Octavum instaurat revolubilis orbita Solem. 9 MONOSTICHA DE MENSIBUS Primus Romanas ordiris, Iane, kalendas. Februa vicino mense Numa instituit. Martius antiqui primordia protulit anni Fetiferum Aprilem vindicat alma Venus. Maiorum dictus patrum de nomine Maius. Iunius aetatis proximus est titulo. Nomine Caesareo Quintilem Iulius auget. Augustus nomen Caesareum sequitur. Autumnum, Pomona, tuum September opimat. Triticeo October faenore ditat agros. Sidera praecipitas pelago, intempeste November. Tu genialem hiemem, feste December, agis. 10 ITEM DISTICHA Iane nove, primo qui das tua nomina mensi, Iane bifrons, spectas tempora bina simul. Post superum cultus vicino Februa mense dat Numa cognatis manibus inferias. Martius et generis Romani praesul et anni a prima dabas Latiis tempora consulibus. Aeneadum genetrix vicino nomen Aprili dat Venus: est Marti namque Aphrodita comes. Maia dea an maior, Mai, te fecerit aetas, ambigo: sed mensi est auctor uterque bonus. Iunius hunc sequitur duplici celebrandus honore, seu nomen Iuno sive Iuventa dedit. Inde Dionaeo praefulgens Iulius astro aestatis mediae tempora certa tenet. Augustus sequitur cognatum a Caesare nomen, ordine sic anni proximus, ut generis. Nectuntur post hos numerumque ex ordine signant: September, Bacchi munere praela rigans, et qui sementis per tempora faenore laetus October cupidi spem fovet agricolae, quique salo mergens sollemnia signa November praecipitat, caelo mox reditura suo. Concludens numerum genialia festa December finit, ut a bruma mox novus annus eat. 11 DE TRIBUS MENSTRUIS MENSUUM Bis senas anno reparat Lucina kalendas, et totidem medias dat currere Iuppiter idus, nonarumque diem faciunt infra octo secundi. Haec sunt Romano tantum tria nomina mensi, cetera per numeros sunt cognomenta dierum. 12 QUOTENI DIES SINT MENSUUM SINGULORUM Inplent tricenas per singula menstrua luces Iunius Aprilisque et cum Septembre November. Unum ter denis cumulatius adde diebus per septem menses, Iani Martisque kalendis et quas Maius agit, quas Iulius Augustusque et quas October positusque in fine December. Unus erit tantum duodetriginta dierum, quem Numa praeposito voluit succedere Iano. Sic ter centenis decies accedere senos quadrantemque et quinque dies sibi conputat annus 13 QUO MENSE QUOTAE NONAE VEL IDUS SINT At nonas modo quarta aperit, modo sexta refert lux. Sexta refert Mai Octobris Martisque recursu et qui solstitio sua tempora Iulius infert. Cetera pars mensum quartis est praedita nonis: omnes vero idus octava luce recurrunt. 14 QUOTAE KALENDAE SINT MENSUUM SINGULORUM Post idus, quas quisque suas habet ordine mensis, diversae numero redeunt variante kalendae, dum .....rursumque iterumque vocantur, ut tandem optati procedant temporis ortus. Ter senis unoque die genialia festa porrigit ut Ianum arcessat nova bruma morantem. Hoc numero mensisque Numae redit autumnique principium referens Bacchi September alumnus. Iulius et Maius positusque in fine December Octoberque die revocatur tardius uno. Inde die redeunt minus uno, quattuor ultra, quos numero adiciam, Sextilis, Iunius atque Aprilis, post quos paenultima meta November. Ter quinis unoque die, Iunonie Mavors, ut redeas referasque exordia prima, cieris. Hoc numero ad plenum vertens reparabitur annus 15 RATIO DIERUM ANNI VERTENTIS Nonaginta dies et quattuor ac medium Sol conficit, a tropico in tropicum dum permeat astrum, octipedem in Cancrum Phrixeo ab Ariete pergens. Hoc spatio aestivi pulsusque et meta diei. Semidiemque duosque dies deciesque novenos a Cancro in Chelas aequatae tempora noctis atque dii cursu peragit Sol aureus altero, autumni aestatisque simul confinia miscens. Unde autumnales transcurrens ordine menses ad tropicum pergit signum gelidi Capricorni, octo dies decies octonis insuper addens quadrantemque diei, quinto qui protinus anno mense Numae extremo nomen capit embolimaei. Inde ad Agenorei festinans cornua Tauri, scandit Lanigeri tropicum Sol aureus astrum, nonaginta dies decreto fine cohercens. Hic tibi circus erit semper vertentibus annis ter centum ac senis decies et quinque diebus. 16. QUO MENSE QUOD SIGNUM SIT AD CURSUM SOLIS Principium Iani sancit tropicus Capricornus. Mense Numae in medio solidi stat sidus Aquari. Procedunt duplices in Martia tempora Pisces. Respicis Apriles, Aries Phryxee, kalendas. Maius Agenorei miratur cornua Tauri. Iunius aequatos caelo videt ire Laconas. Solstitio ardentis Cancri fert Iulius astrum. Augustum mensem Leo fervidus igne perurit. Sidere, Virgo, tuo Bacchum September opimat. Aequat et October sementis tempore Libram. Scorpios hibernum praeceps iubet ire Novembrem. Terminat Arquitenens medio sua signa Decembri. 17. A SOLSTITIO IN AEQUINOCTIUM RATIO Sol profectus a teporo veris aequinoctio post semidiem postque totos nonaginta et quattuor fervidis flagrans habenis pulsum aestivum conficit. Inde autumnus noctis horas librans aequo lumine octo et octoginta goeris et super trihorio. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inde floridum reflexis ver revisit oreis additis ad hos priores goeros geminis orbibus. 18 DE MENSIBUS ET QUATTUOR ANNI TEMPORIBUS Aeternos menses et tempora quattuor anni quattuor ista tibi subiecta monosticha dicent. Martius, Aprilis, Maius sunt tempora veris. Iulius, Augustus nec non et Iunius aestas. Septembri, Octobri autumnat totoque Novembri. Brumales Ianus, Februarius atque December. 19. DE LUSTRALIBUS AGONIBUS Quattuor antiquos celebravit Achaia ludos. Caelicolum duo sunt et duo festa hominum; sacra Iovis Phoebique, Palaemonis Archemorique, serta quibus pinus, malus, oliva, apium. 20 DE LOCIS AGONUM Prima Iovi magno celebrantur Olympia Pisae. Parnasus Clario sacravit Pythia Phoebo. Isthmia Portuno bimaris dicat alta Corinthos. Archemori Nemeaea colunt funebria Thebae. 21 DE AUCTORIBUS AGONUM Primus Olympiacae sacravit festa coronae Iuppiter Argivi stadia ad longissima circi. Proximus Alcides Nemeae sacravit honorem. Haec quoque temporibus quinquennia sacra notandis Isthmia Neptuno data sunt et Pythia Phoebo ancipiti cultu divorum hominumque sepultis. 22 QUOD IDEM QUI SACRI AGONES SUNT ET FUNEBRES LUDI HABEANTUR Tantalidae Pelopi maestum dicat Elis honorem, Archemori Nemeaea colunt quinquennia Thebae, Isthmia defuncto celebrata Palaemone notum, Pythia placando Delphi statuere draconi. 23 DE FERIIS ROMANIS Nunc et Apollineos Tiberina per ostia ludos et Megalesiacae matris operta loquar Vulcanique dies, autumni exordia primi, Quinquatrusque deae Pallados expediam et medias idus Mai Augustique recursu, quas sibi Mercurius quasque Diana dicat: matronae quae sacra colant pro laude virorum, Mavortis primi cum rediere dies. Festa Caprotinis memorabo celebria nonis, cum stola matronis dempta tegit famulas: quattuor illa etiam discretis partibus anni solstitia et luces nocte dieque pares. Nec Regifugium pulsis ex urbe tyrannis laetum Romanis fas reticere diem. Visne Opis ante sacrum vel Saturnalia dicam festaque servorum, cum famulantur eri, et numquam certis redeuntia festa diebus, compita per vicos cum sua quisque colit? Aut duplicem cultum, quem Neptunalia dicunt et quem de Conso consiliisque vocant? Festa haec, navigiis aut quae celebrata quadrigis, iungunt Romanos finitimosque duces? Adiciam cultus peregrinaque sacra deorum, natalem Herculeum vel ratis Isiacae, nec non lascivi Floralia laeta theatri, quae spectare volunt, qui voluisse negant? Nunc etiam veteres celebrantur Equirria ludi: prima haec Romanus nomina circus habet. Et Dionysiacos Latio cognomine ludos Roma colit, Liber quae sibi vota dicat. Aediles etiam plebi aedilesque curules sacra Sigillorum nomine dicta colunt. Et gladiatores funebria proelia notum decertasse foro: nunc sibi harena suos vindicat, extremo qui iam sub fine Decembris falcigerum placant sanguine Caeligenam. 24 MONOSTICHA DE AERUMNIS HERCULIS Prima Cleonaei tolerata aerumna leonis. Proxima Lernaeam ferro et face contudit hydram. Mox Erymantheum vis tertia perculit aprum. Aeripedis quarto tulit aurea cornua cervi. Stymphalidas pepulit volucres discrimine quinto. Thraeiciam sexto spoliavit Amazona balteo. Septima in Augei stabulis inpensa laboris. Octava expulso numeratur adoria tauro. In Diomedeis victoria nona quadrigis Geryone extincto decimam dat Hiberia palmam. Undecimo mala Hesperidum destricta triumpho. Cerberus extremi suprema est meta laboris. 25. HIC VERSUS SINE AUCTORE EST. QUO DIE QUID DEMI DE CORPORE OPORTEAT Ungues Mercurio, barbam Iove, Cypride crines. 26. HOC SIC REFELLENDUM Mercurius furtis probat ungues semper acutos articulisque aciem non sinit imminui. Barba Iovi, crinis Veneri decor. Ergo necesse est, ut nolint demi, quo sibi uterque placent. Mavors imberbos et calvos, Luna, adamasti: non prohibent comi tum caput atque genas. Sol et Saturnus nil obstant unguibus. Ergo non placitum divis tolle monostichium. IV. PRECATIO CONSULIS DESIGNATI PRIDIE KAL. IAN. FASCIBUS SUMPTIS Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol, consulis Ausonii Latiam visure curulem. Ecquid ab Augusta nunc maiestate secundum quod mireris habes? Roma illa domusque Quirini et toga purpurei rutilans praetexta senati hoc capite aeternis signat sua tempora fastis. Anne, bonis coepte auspiciis, da vere salubri apricas ventorum animas, da roscida Cancro solstitia et gelidum Boream Septembribus horis. Mordeat autumnas frigus subtile pruinas et tenuata modis cesset mediocribus aestas. Sementem Notus umificet, sit bruma nivalis, dum pater antiqui renovatur Martius anni. Spiret odorato florum nova gratia Maio, Iulius et segetes coquat et mare temperet Euris, Sirius ardentem non augeat igne Leonem, discolor arboreos variet Pomona sapores, mitiget autumnus, quod maturaverit aestas, et genialis hiemps parta sibi dote fruatur. Pacem mundus agat nec turbida sidera regnent. Nulla tuos, Gradive, offendat stella penates, quae non aequa tibi, non Cynthia, non celer Arcas finitimus terris, non tu, Saturne, supremo ultime circuitu. Procul a Pyroente remotus tranquillum properabis iter. Vos comminus ite, stella salutigeri Iovis et Cythereie Vesper non umquam hospitibus facilis Cyllenius absit. Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol. Hostibus edomitis, qua Francia mixta Suebis certat ad obsequium, Latiis ut militet armis, qua vaga Sauromates sibi iunxerat agmina Chuni quaque Getes sociis Histrum adsultabat Alanis (hoc mihi praepetibus Victoria nuntiat alis), iam venit Augustus, nostros ut comat honores, officio exornans, quos participare cupisset. Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol. Aurea venturo, Sol, porrige gaudia Iano: fascibus Ausonii succedet Caesar in annum, quintam Romulei praetextam habiturus honoris. Ecce ubi se cumulat mea purpura (mitibus audi auribus hoc, Nemesis) , post me dignatur oriri Augustus consul. Plus quam conferre videtur me sibi, qui iussit nostros praecedere fasces. Iane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol. Coge secuturos bis sena per ostia menses. Tu tropicum Soli da cedere, rursus et illum terga dare, ut duplex tropico varietur ab astro et quater a ternis properet mutatio signis. Aestivos inpelle dies brumamque morantem noctibus acceleret promissus Caesaris annus. Illum ego si cernam, tum terque quaterque beatus tunc ero bis consul, tunc tangam vertice caelum 2. ITEM PRECATIO KAL. IANUARIIS Anne, bonis coepte auspiciis, felicia cernis consulis Ausonii primordia: prome coruscum, Sol aeterne, caput solitoque inlustrior almo lumine purpureum iubar exere lucis eoae. Anne, pater rerum, quas Iani mense bifrontis volvis in hibernum glaciali fine Decembrem, anne, veni et festum veteri novus adice Ianum. Sollemnes pervade vias bis senaque mundo curricula aequatis varians per tempora signis praecipitem aeterna perfer vertigine cursum, sic prono raptate polo, contraria Phoebus ut momenta ferat servata parte dierum et novus hiberno reparet sua lumina pulsu. Menstrua ter decies redeunt dum cornua Lunae, exortus obitusque manu volvente rotabis, legitimum Phoebi cohibens per signa meatum. V. GRATIARUM ACTIO DICTA DOMINO GRATIANO AUGUSTO I. [1] Ago tibi gratias, imperator Auguste; si possem, etiam referrem. Sed nec tua fortuna desiderat remunerandi vicem nec nostra suggerit restituendi facultatem. Privatorum ista copia est inter se esse munificos: tua beneficia ut maiestate praecellunt, ita mutuum non reposcunt. [2] Quod solum igitur nostrae opis est, gratias ago: verum ita, ut apud deum fieri amat, sentiendo copiosius quam loquendo; atque non in sacrario modo imperialis oraculi, qui locus horrore tranquillo et pavore venerabili raro eundem animum praestat et vultum, sed usquequaque gratias ago, tum tacens, tum loquens, tum in coetu hominum, tum ipse mecum, et cum voce patui, et cum meditatione secessi, omni loco actu habitu et tempore. Nec mirum, si ego terminum non statuo tam grata profitendi, cum tu finem facere nescias honorandi. [3] Quis enim locus est aut dies, qui non me huius aut similis gratulationis admoneat? Admoneat autem? O inertiam significationis ignavae! Quis, inquam, locus est, qui non beneficiis tuis agitet, inflammet? Nullus, inquam, imperator Auguste, quin admirandam speciem tuae venerationis incutiat: non palatium, quod tu, cum terribile acceperis 2, amabile praestitisti; non forum et basilicae olim negotiis plena, nunc votis pro tua salute susceptis (nam de sua cui non te imperante securitas?), non curia, honorificis modo laeta decretis, olim sollicitis maesta querimoniis; non publicum, in quo occursus gaudentium plurimorum neminem patitur solum gratulari; non domus commune secretum. [4] Lectus ipse ad quietem datus beneficiorum tuorum reputatione tranquillior; somnus, abolitor omnium, imagines tuas offert. Ista autem sedes honoris, sella curulis, gloriosa pompis imperialis officii, in cuius me fastigio ex qua mediocritate posuisti, quotiens a me cogitatur, vincor magnitudine et redigor ad silentium, non ingratus beneficiis, sed oppressus. Ades enim locis omnibus, [5] nec iam miramur licentiam poetarum, qui omnia deo plena dixerunt. Spem superas, cupienda praevenis, vota praecurris, quaeque animi nostri celeritas divini instar affectat, beneficiis praeeuntibus anteceditur: praestare tibi est quam nobis optare velocius. 2. [6] Ago igitur gratias, optime imperator, ac si quis hunc sermonem meum isdem verbis tam saepe repetitum inopiae loquentis assignat, experiatur hoc idem prosequi, sed nihil poterit proferre facundius. [7] Aguntur enim gratiae non propter maiestatis ambitum neque sine argumentis imperatori fortissimo: testis est uno pacatus in anno et Danuvii limes et Rheni; liberalissimo: ostentat hoc dives exercitus; indulgentissimo: docet securitas erroris humani; consultissimo: probat hoc tali principe Oriens ordinatus; piissimo: huius vero laudis locupletissimum testimonium est pater divinis honoribus consecratus, instar filii ad imperium frater adscitus, a contumelia belli patruus vindicatus, ad praefecturae collegium filius cum patre coniunctus, ad consulatum praeceptor evectus. [8] Possum ire per omnes appellationes tuas, quas olim virtus dedit, quas proxime fortuna concessit, quas adhuc indulgentia divina meditatur, vocarem Germanicum deditione gentilium, Alamannicum traductione captorum, vincendo et ignoscendo Sarmaticum; [9] conecterem omnia merita virtutis et cognomina felicitatis: sed alia est ista materia et suo parata secreto, cum placuerit signanter et breviter omnia, quae novimus, indicare neque persequi, ut qui terrarum orbem unius tabulae ambitu circumscribunt aliquanto detrimento magnitudinis, nullo dispendio veritatis. [10] Nunc autem, quod diei huius proprium, de consulatu gratias agam. Sed procurrunt et aliae dignitates atque in vocem gratulationis erumpunt ac se prius debere profitentur. [11] Tot gradus nomine comitis propter tua incrementa congesti: ex tuo merito te ac patre principibus quaestura communis et tui tantum praefectura beneficii, quae et ipsa non vult voce simplici gratulari, liberalius divisa quam iuncta, cum teneamus duo integrum, neuter desiderat separatum. 3 [12] Sed illa, ut paulo ante promisi, habebunt sui muneris peculiare secretum. Consulatus hic meus orat atque obsecrat, ut obnoxiam tibi uni sinas fieri eius dignitatem, quem omnibus praetulisti. Quot quidem et ipse sibi invenit gradus! [13] Cum clarissimo viro collega meo honore coniunctus, nuncupatione praelatus, consul ego, imperator Auguste, munere tuo non passus saepta neque campum, non suffragia, non puncta, non loculos, qui non prensaverim manus nec salutantium confusus occursu aut sua amicis nomina non reddiderim aut aliena imposuerim: qui tribus non circumivi, centurias non adulavi, vocatis classibus non intremui, nihil cum sequestre deposui, cum diribitore nil pepigi. Romanus populus, Martius campus, equester ordo, rostra, ovilia, senatus, curia, unus mihi omnia Gratianus. [14] Iure meo, Auguste maxime, adfirmare possum, incolumi omnium gratia, qui ad hunc honorem diversa umquam virtute venerunt venturique sunt (suus enim cuique animus, suum meritum sibique mens conscia est), iure, inquam, meo adfirmare possum me mihi videri a ceteris esse secretum. [I5] Sunt quos votorum excruciat inanitas: non optavi. Quos exercet ambitus: non petivi. Qui assiduitate exprimunt: non coegi. Qui offeruntur occasione: non affui, Quos iuvat opulentia: obstat temporum disciplina; non emi, nec possum continentiam iactare: non habui. Unum praestare temptavi, et hoc ipsum quasi meum vindicare non possum: in tua enim positum est opinione, si merui. 4 [16] Fecisti autem et facies alios quoque consules, piissime Gratiane, sed non et causa pari, viros gloriae militaris (habent enim tecum ut semper laboris ita dignitatis plerumque consortium, virtutis quam honoris antiquiore collegio), viros nobilitatis antiquae (dantur enim multa nominibus et est Roma pro merito), viros fide inclitos et officiis probatos, quorum me etiamsi non secerno numero, tamen, quod ad honoris viam pertinet, ratione dispertio. [17] Quartum hunc gradum novi beneficii tu, Auguste, constituis: deferre tibi ipsi, quo alter ornetur, bona animi tui ad alienam referre praestantiam eruditionemque naturae, quam deo et patri et tibi debes, ad alterius efficaciam gratius retorquere quam verius. Tua haec verba sunt a te mihi scripta: «solvere te quod debeas et adhuc debere quod solveris». O mentis aureae dictum bratteatum! [18] 0 de pectore candidissimo lactei sermonis alimoniam! Quisquamne tam parcus est in ostentatione beneficii? Quisquam pondus gratiae suae vim meriti profitetur alieni? Quisquam denique quod indulget, quasi ab obnoxio deferatur, pretium mavult vocare quam donum? [19] Certent huic sententiae veteres illi et Homerici oratores, subtilis deducta oratione Menelaus et instar profundae grandinis ductor Ithacensius et melleo delibutus eloquio iam tertiae Nestor aetatis. Sed neque ille concinnius eloquetur, qui se Laconica brevitate collegit, nec ille contortius, qui cum sensibus verba glomeravit, nec iste dulcius, cuius lenis oratio mulcendo potius quam extorquendo persuasit. [20] Solvere te dicis quod debeas et debiturum esse, cum solveris. Auguste iuvenis, caeli tibi et humani rector hoc tribuat, ut praelatus antiquis, quos etiam elegantia sententiae istius antecessisti, vincas propria singulorum: in Menelao regiam dignationem, in Ulixe prudentiam, in Nestore senectutem. [21] Subiciet aliquis: «ista equidem adeptus es, sed effare, quo merito?» Quid me oneras, sciscitator? Rationem felicitatis nemo reddit. Deus et qui deo proximus tacito munera dispertit arbitrio et beneficiorum suorum indignatus per homines stare iudicium, mavult de subditis dedisse miraculum. [22] «Quo», inquis, «merito?» Ego nullum scio, nisi quod tu, piissime imperator, debere te dicis et hoc «debere» latissime pertinet, sive hoc eruditionis tuae faenus existimas, sive sine faenore gloriam liberalitatis affectas, sive te pondere conceptae sponsionis exoneras, seu fidei commissum patris exsolvis, seu magnanimitate caelesti, ostentatione suppressa, dei munus imitaris. [23] Debere te dicis. Cui? Quando? Quo nomine? Lege syngrapham, nomina creditorem, accepti et expensi tabulae conferantur. Videbis alio summae istius transire rationem: tibi coepit deus debere pro nobis. [24] Quid autem mihi debes, gratissime imperator? Patitur enim humanitas tua, ut praeter regias virtutes privata appellatione lauderis. Quid tu mihi debes? Et contra quid non ego tibi debeo? Anne quod docui? Hoc ego possum verius retorquere, dignum me habitum, qui docerem, tot facundia doctrinaque praestantes inclinata in me dignatione praeteritos, ut esset quem tu matura iam aetate succinctum per omnes honorum gradus festinata bonitate proveheres, timere ut videreris, ne in me vita deficeret, dum tibi adhuc aliquid, quod deberes praestare, superesset. 6. [25] Negat Cicero consularis ultra se habere quod cupiat. Ego autem iam consul et senex adhuc aviditatem meam fatebor: te videre saepius in hoc magistratu, Gratiane, desidero, ut et sex Val. Corvini et septem C. Marii et cognominis tui Augusti tredecim consulatus unus aequiperes, [26] Plures tibi potest aetas tua et fortuna praestare, verum ego in numero parcior, quia tu in munere liberalior: ipsum enim te saepius hoc honore defraudas, ut et aliis largiaris. [27] Scis enim, imperator doctissime (rursum enim utar laude privata), SCiS, inquam, septem ac decem Domitiani consulatus, quos ille invidia alios provehendi continuando conseruit, ita in eius aviditate derisos, ut haec eum pagina fastorum suorum, immo fastidiorum, fecerit insolentem nec potuerit praestare felicem. [28] Quod si principi honoris istius temperata et quae vocatur aurea debet esse mediocritas, quid privati status hominibus, quid aequanimis, quid iam senibus erga se oportet esse moderaminis? [29] Ego quidem, quod ad honores meos pertinet, et vota saturavi. Tu tamen, imperator optime, tu piissime, tu quem non fatigat liberalitas, nisi quando cessavit, tu, inquam, indulgentissime Gratiane, ut ad benefaciendum subito es necopinus ingenio, adhuc aliquid, quod hoc nomine mihi praestetur, invenies. Invenies? Sic intellexere omnes, sic nobis ordinem ipse fecisti, sic amicus deo es, ut a te iam impetratum sit, quod optatur, a quo et quod nondum optamus adipiscimur. 7 [30] Et rursum aliquis adiciet aut sermone libere aut cogitatione liberius. «Nonne olim et apud veteres multi eiusdem modi doctores fuerunt ? An tu solus praeceptor Augusti?» Immo ego cum multis coniunctus officio, sed cum paucissimis secretus exemplo. [31] Nolo Constantini temporum taxare collegas: Caesares docebantur. Superiora contingam. Dives Seneca, nec tamen consul, arguetur rectius quam praedicabitur non erudisse indolem Neronis, sed armasse saevitiam. Quintilianus consularia per Clementem ornamenta sortitus honestamenta nominis potius videtur quam insignia potestatis habuisse. Quo modo Titianus magister, sed gloriosus ille, municipalem scholam apud Visontionem Lugdunumque variando non aetate equidem, sed vilitate consenuit! [32] Unica mihi et amplectenda est Frontonis imitatio, quem tamen Augusti magistrum sic consulatus ornavit, ut praefectura non cingeret. Sed consulatus ille cuius modi? Ordinario suffectus, bimenstri spatio interpositus, in sexta anni parte consumptus, quaerendum ut reliquerit tantus orator, quibus consulibus gesserit consulatum. [33] Ecce aliud quod aliquis opponat: in tanti ergo te oratoris fastigium gloriosus attollis? Cui talia requirenti respondebo breviter: non ego me contendo Frontoni, sed Antonino praefero Gratianum. [34] Celebrant equidem sollemnes istos dies omnes ubique urbes, quae sub legibus agunt, et Roma de more et Constantinopolis de imitatione Antiochia pro luxu et Carthago discincta et donum fluminis Alexandria, sed Treveri principis beneficio et mox cum ipso auctore beneficii. Loca inter se distant, vota consentiunt. [35] Unus in ore omnium Gratianus, potestate imperator, virtute victor, Auo gustus sanctitate, pontifex religione, indulgentia pater, aetate filius, pietate utrumque. 8. [36] Non possum fidei causa ostendere imagines maiorum meorum, ut ait apud Sallustium Marius, nec deductum ab heroibus genus ad deorum stemma replicare, nec ignotas opes et patrimonia sparsa sub regrus, sed ea, quae nota sunt, dicere potius quam praedicare, patriam non obscuram, familiam non paenitendam, domum innocentem, innocentiam non coactam, angustas opes, verum tamen libris et litteris dilatatas, frugalitatem sine sordibus, ingenium liberale, animum non inliberalem, victum vestitum supellectilem munda, non splendida, veteribus ut illis consulibus (excepta quae tum erant bellicarum conlatione virtutum) si quis me conferre dignetur, seponat opulentiam, non derogaturus industriam. [37] Verum quoniam gratiis agendis iamdudum succumbo materiae, tu orationi meae, Gratiane, succede. [38] Tu, Gratiane, qui hoc nomen sic per fortunam adeptus es, ut nemo verius ambitione quaesierit. Neque enim iustius Metellus cognomento Pius patre revocato, qui esset impius exulante, aut verius Sulla Felix, qui felicior ante quam vocaretur, quam tu Gratianus, cui et hoc nomen est et illa Metelli Sullaeque cognomina. [39] Tu, inquam, Gratiane, qui hoc non singulis factis, sed perpetua grate agendi benignitate meruisti, cui, nisi ab avo deductum esset, ab omnibus adderetur, tu ipse tibi, inquam, pro me gratiam refer, tu tuaeque virtutes: bonitas, qua in omnes prolixus es, perpetuus in me; pietas, qua orbem tuum temperas, quam in ulciscendo patruo probas, tuendo in fratre cumulas, ornando in praeceptore multiplicas. [40] Agat gratias clementia, quam humano generi inpertis; liberalitas, qua ditas omnes; fortitudo, qua vincis, et mens ista aurea, quam de communi deo plus quam unus hausisti. Agant et pro me gratias voces omnium Galliarum, quarum praefecto hanc honorificentiam detulisti. Ultra progredior, et, hoc quia debere te dicis, agat, quae optime agere potest, vox ista, quam docui. 9 [41] Iamdudum autem quam grati animi, tam sermonis exigui, ut supra dictum est, succumbo materiae neque adhuc illa perstrinxi, quae ne inIantissimus quidem, nisi idem impiissimus, eminentia per famam et omnium gaudiis testata supprimeret. Quae supra vires dicendi meas posita cunctor attingere, aut ingrati crimine arguendus aut temerarii professione culpandus, tamen, alterum cum subeundum sit, audaciam quam malevolentiam malo reprehendi. [42] Tu, Auguste venerabilis, districtus maximo bello, adsultantibus tot milibus barbarorum, quot Danuvii ora praetexitur, comitia consulatus mei armatus exerces. Tributa ista, quod in urbe Sirmio geruntur, an, ut quod in procinctu, centuriata dicentur? An ut quondam pontificalia vocabuntur sine arbitrio multitudinis sacerdotum tractata collegio? Sic potius, sic vocentur, quae tu, pontifex maximus deo participatus habuisti. [43] Non est ingenii mei, piissime imperator, talia comminisci. Verba sunt litterarum tuarum, quibus apud me auctoritatem summi numinis et tuae voluntatis amplificas. Sic enim loqueris: «cum de consulibus in annum creandis solus mecum volutarem, ut me nosti, atque ut facere debui, ut velle te scivi, consilium meum ad deum rettuli. Eius auctoritati obsecutus te consulem designavi et declaravi et priorem nuncupavi». [44] Cuius orationis ordo lucidior? Quae doctrina tam diligens propriis comitiorum verbis loqui nec vocabulis moris antiqui nomina peregrina miscere? Valete modo classes populi et urbanarum tribuum praerogativae et centuriae iure vocatae. Quae comitia pleniora umquam fuerunt quam quibus praestitit deus consilium, imperator obsequium? 10. [45] Et nunc ego, piissime imperator, ne fastigium auditorii sacri dictorum tuorum timidus interpres offendam, divinitatis tuae prope cum piaculo verba transcurro. [46] «Cum de consulibus», inquis, «in annum creandis»: erudita vox et cura sollemnis! « mecum volutarem»: o profundi altitudo secreti! Habes ergo consiliatorem et non metuis proditorem. «Ut me nosti»: quid familiarius? «Ut facere debui»: quid constantius? «ut velle te scivi»: [47] quid dici blandius potest? «consilium meum ad deum rettuli»: et quemadmodum solus, cui praesto est tam grande consilium? An plenius cum senatu, cum equestri ordine, cum plebe Romana, cum exercitu tuo et provinciis omnibus deliberasses? «Consilium meum ad deum rettuli»: [48] non ut, credo, novum sumeres, sed ut sanctius fieret, quod volebas. «Eius auctoritati obsecutus»: scilicet, ut in consecrando patre, in ulciscendo patruo, in cooptando fratre fecisti. [49] «Te consulem designavi et declaravi et priorem nuncupavi»: quis haec verba te docuit? Ego tam propria et tam Latina nescivi. «Designavi et declaravi et nuncupavi»: non fit hoc temere, habet moras suas dispertitis gradibus tam matura cunctatio. [50] Has ego litteras tuas si in omnibus pilis atque porticibus, unde de plano legi possint 60, instar edicti pendere mandavero, nonne tot statuis honorabor, quot fuerint paginae libellorum? 11. [51] Sed ad blandiora festino. Ab hac enim litterarum ad me datarum parte digressus, eo quoque descendisti, ut quaereres, qualis ad me trabea mitteretur. Omne largitionum tuarum ministerium sollicitudine fatigasti. Non ergo supra consulatum mihi est adhibita per te cura tam diligens, pro me cura tam felix? In Illyrico arma quatiuntur: [52] tu mea causa per Gallias civilium decorum indumenta dispensas, loricatus de toga mea tractas, in procinctu et cum maxime dimicaturus palmatae vestis meae ornamenta disponis: feliciter et bono omine. Namque iste habitus ut in pace consulis est, sic in victoria triumphantis. Parum est, si qualis ad me trabea mittatur interroges: te coram promi iubes. [53] Nec satis habes, ut largitionum ministri ex more fungantur: eligis ipse de multis et, cum elegeris, munera tua verborum honore prosequeris. «Palmatam», inquis, «tibi misi, in qua divus Constantius parens noster intextus est». Me beatum, cuius insignibus talis cura praestatur! Haec plane, haec est picta ut dicitur vestis non magis auro suo quam tuis verbis. [54] Sed multo plura sunt in eius ornatu, quae per te instructus intellego. Geminum quippe in uno habitu radiat nomen Augusti. Constantius in argumento vestis intexitur, Gratianus in muneris honore sentitur. 12. [55] Accessit tam inpenso beneficio tuo pondus quorundam sciscitatione cumulatum. Interrogatus, quem priorem decerneres consulem, nec dubitandum esse dixisti tu et qui tecum boni sunt dubitare non poterant. Sed tamen ad hoc dictum erexerant animos, qui libenter clarissimum virum collegam meum, quem praesentem habebat occasio, praelatum credidissent. Fatigantes tamen quod intellexerant requirebant. [56] Hic tu, sicut mihi renuntiatum est, noto illo pudore tuo paulisper haesisti, non rationis ambiguus, sed eorum dubitationem vultu et rubore condemnans, qui studium suum interpretationis errore palpabant. Deinde ilico subdidisti: «quid de duobus consulibus designatis quaeritis, quis ordo sit nuncupationis? Anne alius quam quem praefectura constituit?» [57] 0 felicem verecundiam tuam, cui ista popularis ratio tam prudenter occurrit! Scisti aliud, Gratiane, quod diceres, sed propter quorundam verecundiam dicere noluisti. Scopulosus hic mihi locus est et propter eam, quam numquam appetivi, gloriam, recusandus. Cum prior renuntiatus sim, satis est tuum tenere iudicium: interpretes valete meritorum. [58] Neque autem ego, sacratissime imperator, in tenui beneficio gradum nuncupationis amplector. Non est haec gloria ignota Ciceroni, «Praetorem me», inquit, «populus Romanus primum fecit, consulem priorem». Ex ipsa eius sententia intellegitur commendabilius ei videri quam pluribus esse praepositum: nulla enim est equidem contumelia secundi, sed in duobus gloria magna praelati. 13. [59] Alexandri Macedonis hoc fertur: cum legisset illos versus Homericos, quibus Hectore provocante de novem ducibus, qui omnes pugnare cupiebant, unum deligi placeret sortis eventu 66, trepida ubi contentione votorum Iovem optimum maximum totus precatur exercitus, ut Aiacem vel Tydei filium aut ipsum regem ditium Mycenarum sortiri patiatur Agamemnonem, «occiderem», inquit, «illum qui me tertium nominasset» [60] 0 magnanimitatem fortissimi viri! Nominari inter novem tertius recusabat, ubi certe pluribus antecelleret quam subesset. Quanta hic verecundia gravaretur posterior de duobus? Est enim in hoc numero arduae plena dignationis electio. Cum universis mortalibus duo qui fiant consules praeferuntur, qui alteri praeponitur non uni, sed omnibus antefertur. [6I] Exspectare nunc aures praesentium scio et eminere in omnium vultu intellego, quod desiderio concipiatur animorum. Existimant enim, cum ea, quae ad grates agendas pertinebant, summatim tenuiore filo sicut dicitur deducta libaverim, aliqua me etiam de maiestatis tuae laudibus debere perstringere. [62] Quamquam me istam dixerim seposuisse materiam et in tempus aliud reservare, nihilominus tamen, ut nunc aliqua contingam, nutu et prope murmure cohortantur. Itaque faciam, quando cogunt volentem: sed maioribus separatis tenuiora memorabo, nulla spe ad plenum exsequendi, sed universi ut intellegant eorum, quae inter praedicanda sunt, a me poscendam esse notitiam, ab aliis dignitatem. Nec excellentia, sed cotidiana tractabo. 14. [63] Nullum tu umquam diem ab adulescentia tua nisi adorato dei numine et reus voti et ilico absolutus egisti, lautis manibus, mente pura, inmaculabili conscientia et, quod in paucis est, cogitatione sincera. [64] Cuius autem umquam egressus auspicatior fuit aut incessus modestior aut habitudo cohibitior aut familiaris habitus condecentior aut militaris accinctior? In exercendo corpore quis cursum tam perniciter incitavit? Quis palaestram tam lubricus expedivit? Quis saltum in tam sublime collegit? nemo adductius iacula contorsit, nemo spicula crebrius iecit aut certius destinata percussit 68. [65] Mirabamur poetam, qui infrenos dixerant Numidas, et alterum, qui ita collegerat, ut diceret in equitando verbera et praecepta esse fugae et praecepta sistendi 69: obscurum hoc nobis legentibus erat. Intelleximus te videntes, cum idem arcum intenderes et habenas remitteres aut equum segnius euntem verbere concitares vel eodem verbere intemperantiam coherceres. Qui te visi sunt haec docuisse, non faciunt: immo qui visi sunt docuisse, nunc discunt. [66] In cibis autem cuius sacerdotis abstinentior caerimonia? In vino cuius senis mensa frugalior? Operto conclavis tui non sanctior ara Vestalis, non pontificis cubile castius nec pulvinar flaminis tam pudicum. [67] In officiis amicorum non dico paria reddis: antevenis et, quotiens in obsequendo praecedimus, erubescis pudore tam obnoxio, quam in nobis esse deberet ab imperatore praeventis. In illa vero sede, ut ex more loquimur, consistorii, ut ego sentio, sacrarii tui, nullus umquam superiorum aut dicenda pensius cogitavit aut consultius cogitata disposuit aut disposita maturius expedivit. 15. [68] Et aliqua de oratoriis virtutibus tuis dicerem, nisi vererer mihi gratificari. Non enim Sulpicius acrior in contionibus nec maioris Gracchi commendabilior modestia fuit nec patris tui gravior auctoritas. Qui tenor vocis, cum incitata pronuntias! Quae inflexio, cum remissa! Quae temperatio, cum utraque dispensas! Quis oratorum laeta iucundius, facunda cultius, pugnantia densius, densata glomeratius aut dixit aut, quod est liberum, cogitavit? [69] Vellem, si rerum natura pateretur, Xenophon Attice, in aevum nostrum venires, tu qui ad Cyri virtutes exsequendas votum potius quam historiam commodasti, cum diceres, non qualis esset, sed qualis esse deberet. Si nunc in tempora ista procederes, in nostro Gratiano cerneres, quod in Cyro tuo non videras, sed optabas. [70] Atque ista omnia, quae punctis quibusdam acuminata signavi, si facundia pro voluntate suppeteret, quamquam non copiosus exsequerer, ubertatem stilo rerum magnitudine suggerente: sed nec huius diei nec huius ista materiae. Qui dicturi estis laudes principis nostri, habetis velut seminarium, unde orationum vestrarum iugera compleatis: ego ista perstrinxi atque, ut sciunt omnes, possum videri familiaris notitiae secretus interpres domestica istaec non tam praedicare quam prodere. Atque ut ista dixi de cognitis mihi atque intra aulam familiaribus, possem et foris celebrata memorare, nisi omnia omnes et separatim sibi quisque novisset. [71] Possem pari brevitate dicere superiora. Emendatissimi viri est pigenda non facere: at tu numquam paenitenda fecisti et semper veniam paenitentibus obtulisti. Pulchrum est indulgere timentibus: sed tu perpetuae bonitatis edictis occurristi omnibus, ne timerent. Magnificum largiri honores: tu honoratos et liberalitate ditasti. Laudabile est imperatorem faciles interpellantibus praebere aditus nec de occupatione causari: tu confirmas adire cunctantes et iam querimoniis explicatis, ne quid adhuc sileatur, interrogas. 16. [72] Celebre fuit Titi Caesaris dictum, perdidisse se diem, quo nihil boni fecerat. Sed celebre fuit, quia Vespasiani successor dixerat, cuius nimia parsimonia et austeritas vix ferenda miram fecerat filii lenitatem. Tu Valentiniano genitus, cuius alta bonitas, praesens comitas, temperata severitas fuit, parto et condito optimo rei publicae statu, intellegis posse te esse lenissimum sine dispendio disciplinae. Neque vero unum aliquod bonum uno die praestas, sed indulgentias singulares per singula horarum momenta multiplicas. [73] Vel illud unum cuius modi est de condonatis residuis tributorum? Quod tu quam cumulata bonitate fecisti! quis umquam imperatorum hoc provinciis suis aut uberiore indulgentia dedit aut certiore securitate prospexit aut prudentia consultiore munivit? Fecerat et Traianus olim, sed partibus retentis non habebat tantam oblectationem concessi debiti portio, quanta suberat amaritudo servati. Et Antoninus indulserat, sed imperii, non beneficii successor invidit, qui ex documentis tabulisque populo condonata repetivit. Tu argumenta omnia flagitandi publicitus ardere iussisti. [74] Videre in suis quaeque foris omnes civitates conflagrationem salubris incendii. Ardebant stirpes fraudium veterum, ardebant seminaria futurarum. Iam se cum pulvere favilla miscuerat, iam nubibus fumus involverat et adhuc obnoxii in paginis concrematis ductus apicum et sestertiorum notas cum substantiolae ratione cernebant, quod meminerant lectum legi posse et tum verentes. Quid te, imperator Auguste, indulgentius? Quid potest esse consultius? Quae bona praestas, efficis, ne caduca sint: quae mala adimis, prospicis ne possint esse recidiva. [75] Haec provincialibus indulgentiae bona. Quid illa nostro ordini, quid illa militibus? Antoninorum cognita fuit et iam ante Germanicorum cohorte amicorum et legionibus familiaris humanitas. Sed ego nolo benevolentiam tuam aliorum collatione praecellere. Abundant in te ea bonitatis et virtutis exempla, quae sequi cupiat ventura posteritas et, si rerum natura pateretur, adscribi sibi voluisset antiquitas. 17. Necesse est tamen aliquid comparari, ut possit intellegi bona nostra quo praestent. [76] Aegrotantes amicos Traianus visere solebat: hactenus in eo comitas praedicanda est: tu et visere solitus et mederi praebes ministros, instruis cibos, fomenta dispensas, sumptum adicis medelarum, consolaris adfectos, revalescentibus gratularis. In quot vias de una eius humanitate progrederis! [77] Legionibus universis, ut in communi Marte evenit, si quid adversi acciderat, vidi te circumire tentoria, «satin salvae» quaerere, tractare vulnera sauciorum et, ut salutiferae apponerentur medelae atque ut non cessaretur, instare. Vidi quosdam fastidientes cibum te commendante sumpsisse. Audivi confirmantia ad salutem verba profari, occurrere desideriis singulorum: huius sarcinas mulis aulicis vehere, his specialia iumenta praebere, illis ministeria perditorum instaurare lixarum, aliorum egestatem tolerare sumptu, horum nuditatem velare vestitu, omnia agere indefesse et benigne, pietate maxima, ostentatione nulla, omnia praebere aegris, nihil exprobrare sanatis. [78] Inde cunctis salute nostra carior factus meruisti, ut haberes amicos obnoxios, promptos, devotos, fideles, in aevum omne mansuros, quales caritas potius quam fortuna conciliat. 18. [79] Concludam deinceps orationem meam, piissime Auguste, sermonis magis fine quam gratiae. Namque illa perpetua est et spatio non transmeabili terminum calcis ignorat. Flexu tamen parvo nec a te procul convertar ad deum. [80] Aeterne omnium genitor, ipse non genite, opifex et causa mundi, principio antiquior, fine diuturnior, qui templa tibi et aras penetralibus initiatorum mentibus condidisti, tu Gratiano, humanarum rerum domino, eius modi semina nostri amoris inolesti, ut nihil in digressu senior factus meminisset relicti, illustraret absentem, praesentibus anteferret; deinde quia interesse primordiis dignitatis per locorum intervalla non poterat, ad sollemnitatem condendi honoris occurreret, beneficiis ne deesset officium. [81] Quae enim umquam memoria transcursum tantae celeritatis vel in audacibus Graecorum fabulis commenta est? Pegasus volucer actus a Lycia non ultra Ciliciam permeavit. Cyllarus atque Arion inter Argos Nemeamque senuerunt. Ipsi Castorum equi, quod longissimum iter est, non nisi mutato vectore transcurrunt. [82] Tu, Gratiane, tot Romani imperii limites, tot flumina et lacus, tot veterum intersaepta regnorum ab usque Thracia per totum, quam longum est, latus Illyrici, Venetiam Liguriamque et Galliam veterem, insuperabilia Raetiae, Rheni acclivia, Sequanorum invia, porrecta Germaniae celeriore transcursu, quam est properatio nostri sermonis, evolvis, nulla requie otii, ne somni quidem aut cibi munere liberali, ut Gallias tuas inopinatus illustres, ut consulem tuum, quamvis desideratus, anticipes, ut illam ipsam, quae auras praecedere solet, famam facias tardiorem. Hoc senectuti meae, hoc honori a te datum. [83] Supremus ille imperii et consiliorum tuorum deus conscius et arbiter et auctor indulsit, ut sellam curulem, cuius sedem frequenter ornabis, ut praetextam meam purpurae tuae luce fucatam, ut trabeam non magis auro suo quam munere tuo splendidam, quae ab Illyrico sermonis dignitas honestavit, apud Gallias illustriora praestares, quaestorem ut tuum, praefectum ut tuo praetorio, consulem tuum et, quod adhuc cunctis meis nominibus anteponis, praeceptorem tuum, quem pia voce declaraveras, iusta ratione praetuleras, liberali largitate ditaveras, Augustae dignationis officiis consecrares. VI. VERSUS PASCHALES PROSODICI Sancta salutiferi redeunt sollemnia Christi et devota pii celebrant ieiunia mystae. At nos aeternum cohibentes pectore cultum intemeratorum vim continuamus honorum. Annua cura sacris, iugis reverentia nobis. Magne pater rerum, cui terra et pontus et aer tartaraque et picti servit plaga lactea caeli, noxia quem scelerum plebes tremit almaque rursum concelebrat votis animarum turba piarum: tu brevis hunc aevi cursum celeremque caducae finem animae donas aeternae munere vitae. Tu mites legum monitus sacrosque prophetas humano impertis generi servasque nepotes, deceptum miseratus Adam, quem capta venenis implicuit socium blandis erroribus Aeva. Tu verbum, pater alme, tuum, natumque deumque, concedis terris totum similemque paremque, ex vero verum vivaque ab origine vivum. Ille tuis doctus monitis hoc addidit unum, ut, super aequoreas nabat qui spiritus undas, pigra inmortali vegetaret membra lavacro, trina fides auctore uno, spes certa salutis hunc numerum iunctis virtutibus amplectenti. Tale et terrenis specimen spectatur in oris Augustus genitor, geminum sator Augustorum, qui fratrem natumque pio conplexus utrumque numine, partitur regnum neque dividit unum, omnia solus habens atque omnia dilargitus. Hos igitur nobis trina pietate vigentes rectores terrae placidos caelique ministros, Christe, aput aeternum placabilis adsere patrem. VII. ORATIO CONSULIS AUSONII VERSIBUS RHOPALICIS Spes, deus, aeternae stationis conciliator, si castis precibus veniales invigilamus, his, pater, oratis placabilis adstipulare. Da, Christe, specimen cognoscier inreprehensum. Rex bone, cultorum famulantum vivificator, cum patre maiestas altissima ingenerato, da trinum columen paraclito consociante, ut longum celebris devotio continuetur. Ad temet properant vigilatum convenienter. Nox lucem revehet funalibus anteferendam, nox lumen pariens credentibus indubitatum, nox flammis operum meditatrix sidereorum. Tu mensis dirimis ieiunia relligiosa, tu bona promittens surgentia concelebraris: da, rector, modicos effarier omnipotentem. Fons tuus emundat recreatu iustificatos, dans mentem oblitam positorum flagitiorum, dans agnos niveos splendescere purificatos, ut nova Iordanis ablutio sanctificavit, cum sua dignati tinguentia promeruerunt. Lux verbo inducta, peccantibus auxiliatrix, et Christus regimen elementis inrequietis fert undam medici baptismatis intemeratam, ut noxam auferret mortalibus extenuatam. Crux poenae extremum properatast inmaculato, ut vitam amissam renovaret mortificatis. Quis digne domino praeconia continuabit, tot rerum titulis obnoxius immodicarum? An terra humano locupletat conmemoratu, quem vocum resonant modulatus angelicarum? Dans aulam Stephano pretiosam dilapidato, dans claves superas cathedrali incohatori, quin Paulum infestum copulatis adglomerasti, fit doctor populi lapidantum constimulator, ut latro confessor paradisum participavit, sic, credo, adnectens dirissima clarificandis. Nos seros famulos adcrescere perpetieris sub tali edoctos antistite relligionis. Da sensum solida stabilitum credulitate, fac iungar numero redivivo glorificatus, ad caelum invitans consortia terrigenarum, spes, deus, aeternae stationis conciliator. VIII. EPICEDION IN PATREM I. PRAEFATIO Post deum semper patrem colui secundamque reverentiam genitori meo debui. Sequitur ergo hanc summi dei venerationem epicedion patris mei. Titulus a Graecis auctoribus, defunctorum honori dicatus, non ambitiosus, sed religiosus. Quem commendo lectori meo, sive is filius est seu pater sive utrumque. Neque ut laudet exigo, set ut amet postulo: neque vero nunc patrem meum laudo, quod ille non eget et ego functum oblectatione viventium onerare non debeo. Neque dico nisi quod agnoscunt, qui parti aetatis eius interfuerunt. Falsum me autem morte [eius] obita dicere et verum tacere eiusdem piaculi existimo. Imagini ipsius hi versus subscripti sunt neque minus in opusculorum meorum seriem relati. Alia omnia mea displicent mihi, hoc relegisse amo. 2. Nomen ego Ausonius, non ultimus arte medendi et, mea si nosses tempora, primus eram. Vicinas urbes colui patriaque domoque, Vasates patria, sed lare Burdigalam. Curia me duplex et uterque senatus habebat muneris exsortem, nomine participem. Non opulens nec egens, parcus sine sordibus egi: victum, habitum, mores semper eadem habui. Sermone inpromptus Latio, verum Attica lingua suffecit culti vocibus eloquii. Optuli opem cunctis poscentibus artis inemptae officiumque meum cum pietate fuit. Iudicium de me studui praestare bonorum: ipse mihi numquam, iudice me, placui. Officia in multos diverso debita cultu personis, meritis, tempore distribui. Litibus abstinui: non auxi, non minui rem; indice me nullus, set neque teste perit. Invidi numquam: cupere atque ambire refugi; iurare aut falsum dicere par habui. Factio me sibi non, non coniuratio iunxit: sincero colui foedere amicitias. Felicem scivi, non qui quod vellet haberet, set qui per fatum non data non cuperet. Non occursator, non garrulus, obvia cernens, valvis et velo condita non adii. Famam, quae posset vitam lacerare bonorum, non finxi et, veram si scierim, tacui. Ira procul, spes vana procul, procul anxia cura inque bonis hominum gaudia falsa procul. Vitati coetus eiuratique tumultus et semper fictae principum amicitiae. Deliquisse nihil numquam laudem esse putavi atque bonos mores legibus antetuli. [Irasci promptus properavi condere motum atque mihi poenas pro levitate dedi]. Coniugium per lustra novem sine crimine concors unum habui: gnatos quattuor edidimus. Prima obiit lactans at qui fuit ultimus aevi, pubertate rudi non rudis interiit, Maximus ad summum columen pervenit honorum, praefectus Gallis et Libyae et Latio, tranquillus, clemens, oculis, voce, ore serenus, in genitore suo mente animoque pater. Huius ego et natum et generum pro consule vidi. Consul ut ipse foret, spes mihi certa fuit. Matronale decus possedit filia, cuius egregia et nuptae laus erat et viduae. Quae nati generique et progeneri simul omnium multiplici inlustres vidit honore domos. Ipse nec affectans nec detrectator honorum praefectus magni nuncupor Illyrici. Haec me fortunae larga indulgentia suasit numine adorato vitae obitum petere, ne fortunatae spatium inviolabile vitae fatali morsu stringeret ulla dies. Optinui auditaeque preces: spem, vota, timorem sopitus placido fine relinquo aliis. Inter maerentes, sed non ego maestus, amicos dispositis iacui funeris arbitriis. Nonaginta annos baculo sine, corpore toto exegi, cunctis integer officiis. Haec quicumque leges, non aspernabere fari: «talis vita tibi, qualia vota mihi». IX. DE HEREDIOLO [Cum de palatio post multos annos honoratissimus quippe iam consul redisset ad patriam, villulam quam pater liquerat introgressus his versibus lusit Luciliano stilo]. Salve, herediolum, maiorum regna meorum, quod proavus, quod avus, quod pater excolui, quod mihi iam senior properata morte reliquit: eheu nolueram tam cito posse frui! Iusta quidem series patri succedere, verum esse simul dominos gratior ordo piis. Nunc labor et curae mea sunt: sola ante voluptas partibus in nostris, cetera patris erant. Parvum herediolum, fateor: set nulla fuit res parva umquam aequanimis, adde etiam unanimis. Ex animo rem stare aequum puto, non animum ex re. Cuncta cupit Croesus, Diogenes nihilum. Spargit Aristippus mediis in Syrtibus aurum, aurea non satis est Lydia tota Midae. Cui nullus finis cupiendi, est nullus habendi. Ille opibus modus est, quem statuas animo. Verum ager iste meus quantus sit, nosce: etiam me noveris et noris te quoque, si potis es. Quamquam difficile est se noscere: gnothi seauton quam propere legimus, tam cito neclegimus. Agri bis centum colo iugera, vinea centum iugeribus colitur prataque dimidio. Silva supra duplum, quam prata et vinea et arvum. Cultor agri nobis nec superest nec abest. Fons propter puteusque brevis, tum purus et amnis; naviger hic refluus me vehit ac revehit. Conduntur fructus geminum mihi semper in annum. Cui non longa penus, huic quoque prompta fames. Haec mihi nec procul urbe sita est, nec prorsus ad urbem, ne patiar turbas utque bonis potiar. Et quotiens mutare locum fastidia cogunt, transeo et alternis rure vel urbe fruor. X. LIBER PROTREPTICUS AD NEPOTEM I. AUSONIUS HESPERIO FILIO Libellum, quem ad nepotulum meum, sororis tuae filium, instar protreptici luseram, venturus ipse praemisi legendum. Hoc enim malui quam ipse recitare, esset ut tibi censura liberior, quae duabus causis impediri solet: quod aures nostras audita velocius quam lecta praetereunt et quod sinceritas iudicandi praesentia recitantis oneratur. Nunc tibi utrumque integrum est, quia et legenti libera mora est et iudicaturo non obstat nostri verecundia. Set heus tu, fili dulcissime, habeo quod admoneam. Si qua tibi in his versiculis videbuntur (nam vereor, ut multa sint) fucatius concinnata quam verius et plus coloris quam suci habere, ipse sciens fluere permisi, venustula ut essent magis quam forticula, «instar virginum, quas matres student demissis umeris esse, vincto pectore, ut graciles sient». Nosti cetera. Superest igitur, ut dicas: quid moraris iudicationem meam de eo, quod ipse pronuntias esse mendosum? Dicam scilicet me huiusmodi versibus foris erubescere, set intra nos minus verecundari: namque ego haec annis illius magis quam meis scripsi aut fortasse et meis: dis paides hoi gerontes. Ad summam valeat austeritas tua: mihi cum infante ratio est. Vale, fili dulcissime. 2. AD NEPOTEM AUSONIUM Sunt etiam musis sua ludicra: mixta camenis otia sunt, mellite nepos, nec semper acerbi exercet pueros vox imperiosa magistri, set requie studiique vices rata tempora servant. Et satis est puero memori legisse libenter et cessare licet. Graio schola nomine dicta est, iusta laboriferis tribuantur ut otia musis. Quo magis alternum certus succedere ludum disce libens: longum delenitura laborem intervalla damus. Studium puerile fatiscit, laeta nisi austeris varientur, festa profestis. Disce libens: tetrici nec praeceptoris habenas detestere, nepos. Numquam horrida forma magistri. Ille licet tristis senio nec voce serenus aspera contractae minitetur iurgia frontis, numquam inmanis erit, placida suetudine vultus qui semel inbuerit. Rugas nutricis amabit, qui refugit matrem. Pappos aviasque trementes anteferunt patribus seri, nova cura, nepotes. Sic neque Peliaden terrebat Chiron Achillem Thessalico permixtus equo nec pinifer Atlans Anphitryoniadem puerum, set blandus uterque mitibus adloquiis teneros mulcebat alumnos. Tu quoque ne metuas, quamvis schola verbere multo increpet et truculenta senex gerat ora magister. Degeneres animos timor arguit; at tibi consta intrepidus, nec te clamor plagaeque sonantes nec matutinis agitet formido sub holis. Quod sceptrum vibrat ferulae, quod multa supellex virgea, quod fallax scuticam praetexit aluta, quod fervent trepido subsellia vestra tumultu, pompa loci et vani fucatur scaena timoris. Haec olim genitorque tuus genetrixque secuti securam placido mihi permulsere senectam. Tu senium, quodcumque superlabentibus annis fata dabunt, qui nomen avi geris, indole prima, prime nepos, vel re vel spe mihi porge fruendum. Nunc ego te puerum, mox in iuvenalibus annis, iamque virum cernam, si fors ita iusserit; aut si invidia est, sperabo tamen, nec vota fatiscent, ut patris utque mei non inmemor ardua semper praemia musarum cupias facundus et olim hac gradiare via, qua nos praecessimus et cui proconsul genitor, praefectus avunculus instant. Perlege, quodcumque est memorabile. Prima monebo. Conditor Iliados et amabilis orsa Menandri evolvenda tibi: tu flexu et acumine vocis innumeros numeros doctis accentibus effer adfectusque inpone legens. Distinctio sensum auget et ignavis dant intervalla vigorem. Ecquando ista meae contingent dona senectae? Quando oblita mihi tot carmina totque per aevum conexa historiae, soccos aulaeaque regum et melicos lyricosque modos profando novabis obductosque seni facies puerascere sensus? Te praeeunte, nepos, modulata poemata Flacci altisonumque iterum fas est didicisse Maronem. Tu quoque, qui Latium lecto sermone, Terenti, comis et adstricto percurris pulpita socco, ad nova vix memorem diverbia coge senectam. Iam facinus, Catilina, tuum Lepidique tumultum, ab Lepido et Catulo iam res et tempora Romae orsus bis senos seriem conecto per annos; iam lego civili mixtum mavorte duellum, movit quod socio Sertorius exul Hibero. Nec rudis haec avus admoneo, set mille docendo ingenia expertus. Multos lactantibus annis ipse alui gremioque fovens et murmura solvens eripui tenerum blandis nutricibus aevom. Mox pueros molli monitu et formidine leni pellexi, ut mites peterent per acerba profectus, carpturi dulcem fructum radicis amarae. Idem vesticipes motu iam puberis aevi ad mores artesque bonas fandique vigorem produxi, quamquam imperium cervice negarent ferre nec insertis praeberent ora lupatis. Ardua temperies, dura experientia, rarus eventus, longo rerum spectatus ab usu, ut regat indocilem mitis censura iuventam. Quae tolerata mihi, donec iam aerumna iuvaret leniretque usu bona consuetudo laborem, donec ad Augustae pia munera disciplinae accirer varioque accingerer auctus honore, aurea cum parere mihi palatia iussum. Absistat Nemesis, ferat et fortuna iocantem. Praesedi imperio, dum praetextatus in ostro et sceptro et solio praefert sibi iura magistri maioresque putat nostros Augustus honores. Quos mox sublimi maturus protulit auctu, quaestor ut Augustis patri natoque crearer, ut praefecturam duplicem sellamque curulem, ut trabeam pictamque togam, mea praemia, consul induerem fastisque meis praelatus haberer. His ego quaesivi meritum quam grande nepoti consul avus lumenque tuae praeluceo vitae. Quamvis et patrio iamdudum nomine clarus posses ornatus, posses oneratus haberi; accessit tamen ex nobis honor inclitus. Hunc tu effice, ne sit onus, per te ut conixus in altum conscendas speresque tuos, te consule, fasces. X I. GENETHTIACON AD AUSONIUM NEPOTEM Carmina prima tibi cum iam puerilibus annis traderet adsidui permulcens cura magistri inbueretque novas aures sensusque sequaces, ut respondendas docili quoque murmure voces emendata rudi proferret lingua palato, addidimus nil triste senes, ne cura monendi laederet aut dulces gustus vitiaret amaris. At modo, cum motu vigeas iam puberis aevi, fortiaque a teneris possis secernere et ipse admonitor morumque tibi fandique videri, accipe non praecepta equidem, set vota precantis et gratantis avi festum ad sollemne nepotis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Adnuit, ut reducem fatorum ab fine senectam sospes agam festumque diem dubitataque cernam sidera, deposito prope conclamatus in aevo. Hoc, mellite nepos, duplicato faenore partum natali accedente tuo, munusque salutis plenius hoc nostrae, quod iam tibi puberis aevi crescit honos iuvenemque senex iam cerno nepotem. Sexta tibi haec primo remeat trieteris ab anno, Septembres notis referens natalibus idus. Idus alma dies, geniis quoque culta deorum. Sextiles Hecate Latonia vindicat idus, Mercurius Maias, superorum adiunctus honori, Octobres olim genitus Maro dedicat idus: idus saepe colas bis senis mensibus omnes, Ausonii quicumque mei celebraveris idus. Vale nepos dulcissime. XII . PARENTALIA I. PRAEFATIO IN PROSA Scio versiculis meis evenire, ut fastidiose legantur: quippe sic meritum est eorum. Sed quosdam solet commendare materia et aliquotiens fortasse lectorem solum lemma sollicitat tituli, ut festivitate persuasus et ineptiam ferre contentus sit. Hoc opusculum nec materia amoenum est nec appellatione iucundum. Habet maestam religionem, qua carorum meorum obitus tristi affectione commemoro. Titulus libelli est Parentalia. Antiquae appellationis hic dies et iam inde ab Numa cognatorum inferiis institutus: nec quicquam sanctius habet reverentia superstitum quam ut amissos venerabiliter recordetur. 2. ITEM PRAEFATIO VERSIBUS ADNOTATA Nomina carorum iam condita funere iusto, fleta prius lacrimis, nunc memorabo modis, nuda, sine ornatu fandique carentia cultu: sufficit inferiis exsequialis honos. Nenia funereis satis officiosa querellis annua ne tacitus munera praetereas, quae Numa cognatis sollemnia dedicat umbris, ut gradus aut mortis postulat aut generis. Hoc satis et tumulis, satis et telluris egenis: voce ciere animas funeris instar habet. Gaudent conpositi cineres sua nomina dici: frontibus hoc scriptis et monumenta iubent. Ille etiam, maesti cui defuit urna sepulcri, nomine ter dicto paene sepultus erit. At tu, quicumque es, lector, qui fata meorum dignaris maestis conmemorare elegis, inconcussa tuae percurras tempora vitae et praeter iustum funera nulla fleas. IULIUS AUSONIUS PATER Primus in his pater Ausonius, quem ponere primum, etsi cunctetur filius, ordo iubet. Cura dei, placidae functus quod honore senectae undecies binas vixit Olympiadas. Omnia quae voluit qui prospera vidit, eidem, optavit quidquid, contigit ut voluit: non quia fatorum nimia indulgentia, sed quod tam moderata illi vota fuere viro. Quem sua contendit septem sapientibus aetas, quorum doctrinam moribus excoluit, viveret ut potius quam diceret arte sophorum, quamquam et facundo non rudis ingenio. Praeditus et vitas hominum ratione medendi porrigere et fatis amplificare moras. Inde et perfunctae manet haec reverentia vitae, aetas nostra illi quod dedit hunc titulum: ut nullum Ausonius, quem sectaretur, habebat, sic nullum, qui se nunc imitetur, habet. 4 AEMILIA AEONIA MATER Proxima tu, genetrix Aeonia, sanguine mixto Tarbellae matris patris et Haeduici. Morigerae uxoris virtus cui contigit omnis, fama pudicitiae lanificaeque manus coniugiique fides et natos cura regendi et gravitas comis laetaque serietas. Aeternum placidos manes conplexa mariti, viva torum quondam, functa fove tumulum. 5 AEMILIUS MAGNUS ARBORIUS AVUNCULUS Culta mihi est pietas patre primum et matre vocatis dicere - sero id fit - tertius Arborius. Quem primum memorare nefas mihi patre secundo, rursum non primum ponere paene nefas. Temperies adhibenda ............ ante alios, quamquam patre secundus erit. Tu frater genetricis et unanimis genitori et mihi, qui fueris, quod pater et genetrix, qui me lactantem, puerum iuvenemque virumque artibus ornasti, quas didicisse iuvat. Te sibi Palladiae antetulit toga docta Tolosae, te Narbonensis Gallia praeposuit, ornasti cuius Latio sermone tribunal et fora Hiberorum quaeque Novem populis. Hinc tenus Europam fama crescente petito Constantinopolis rhetore te viguit. Tu per mille modos, per mille oracula fandi doctus, facundus, tum celer atque memor. Tu, postquam primis placui tibi traditus annis, dixisti nato me satis esse tibi. Me tibi, me patribus clarum decus esse professus dictasti fatis verba notanda meis. Ergo vale Elysiam sortitus, avuncule, sedem: haec tibi de Musis carmina libo tuis. 6. CAECILIUS ARGICIUS ARBORIUS AVUS Officiosa pium ne desere, pagina, munus: maternum post hos commemoremus avum Arborium, Haeduico ductum de stemmate nomen, conplexum multas nobilitate domus, qua Lugdunensis provincia quaque potentes Haedues, Alpino quaque Vienna iugo. Invida set nimium generique opibusque superbis aerumna incubuit. Namque avus et genitor proscripti, regnum cum Victorinus haberet victor et in Tetricos reccidit imperium. Tum profugum in terris, per quas erumpit Aturrus, Tarbellique furor perstrepit Oceani, grassantis dudum Fortunae tela paventem pauperis Aemiliae condicio inplicuit. Mox tenuis multo quaesita pecunia nisu solamen fesso, non et opes tribuit. Tu caeli numeros et conscia sidera fati callebas, studium dissimulanter agens. Non ignota tibi nostrae quoque formula vitae, signatis quam tu condideras tabulis, prodita non umquam, sed matris cura retexit, sedula quod timidi cura tegebat avi. Tu novies denos vitam cum duxeris annos, expertus Fortis tela cavenda deae, amissum flesti post trina decennia natum saucius: hoc leto lumine cassus eras. Dicebas sed te solacia longa fovere, quod mea praecipuus fata maneret honos. Et modo conciliis animarum mixte priorum fata tui certe nota nepotis habes. Sentis, quod quaestor, quod te praefectus et idem consul honorifico munere conmemoro. 7 AEMILIA CORINTHIA MAURA AVIA Aemiliam nunc fare aviam, pia cura nepotis, coniunx praedicto quae fuit Arborio. Nomen huic ioculare datum, cute fusca quod olim aequales inter Maura vocata fuit. Sed non atra animo, qui clarior esset olore et non calcata qui nive candidior. Et non deliciis ignoscere prompta pudendis ad perpendiculum seque suosque habuit. Haec me praereptum cunis et ab ubere matris blanda sub austeris inbuit imperiis. Tranquillos aviae cineres praestate quieti aeternum manes, si pia verba loquor. 8. AEMILIA HILARIA MATERTERA VIRGO DEVOTA Tuque gradu generis matertera, sed vice matris affectu nati commemoranda pio, Aemilia, in cunis Hilari cognomen adepta, quod laeta et pueri comis ad effigiem, reddebas verum non dissimulanter ephebum, more virum medicis artibus experiens. Feminei sexus odium tibi semper et inde crevit devotae virginitatis amor, quae tibi septenos novies est culta per annos: quique aevi finis, ipse pudicitiae. Haec, quia uti mater monitis et amore fovebas, supremis reddo filius exsequiis. 9 CL. CONTENTUS ET IULIUS CALLIPPIO PATRUI Et patruos, elegea, meos reminiscere cantu: Contentum, tellus quem Rutupina tegit. Magna cui et variae quaesita pecunia sortis heredis nullo nomine tuta perit, Raptus enim laetis et adhuc florentibus annis trans mare et ignaris fratribus oppetiit. Iulius in longam produxit fata senectam, affectus damnis innumerabilibus, qui comis blandusque et mensa commodus uncta heredes solo nomine nos habuit. Ambo pii, vultu similes, ioca seria mixti, aevi fortunam non habuere parem. Discreti quamquam tumulis et honore iacetis, commune hoc verbi munus habete: vale. 10 . ATTUSIUS LUCANUS TALISIUS SOCER Qui proceres veteremque volet celebrare senatum claraque ab exortu stemmata Burdigalae, teque tuumque genus memoret, Lucane Talisi, moribus ornasti qui veteres proavos. Pulcher honore oris, tranquillo pectore, comis, facundo civis maior ab ingenio; venatu et ruris cultu victusque nitore omne aevum peragens, publica despiciens: nosci inter primos cupiens, prior esse recusans, ipse tuo vivens segregus arbitrio. Optabas tu me generum florente iuventa: optare hoc tantum, non et habere datum. Vota probant superi meritisque faventia sanctis inplent fata, viri quod voluere boni. Et nunc perpetui sentis sub honore sepulcri, quam reverens natae quamque tui maneam. Caelebs namque gener haec nunc pia munera solvo: nam et caelebs numquam desinet esse gener. 11. ATTUSIA LUCANA SABINA UXOR Hactenus ut caros, ita iusto funere fletos functa piis cecinit nenia nostra modis. Nunc, dolor atque cruces nec contrectabile fulmen, coniugis ereptae mors memoranda mihi. Nobilis a proavis et origine clara senatus, moribus usque bonis clara Sabina magis, te iuvenis primis luxi deceptus in annis perque novem caelebs te fleo Olympiadas. Nec licet obductum senio sopire dolorem; semper crudescit nam mihi poena recens. Admittunt alii solacia temporis aegri: haec graviora facit vulnera longa dies. Torqueo deceptos ego vita caelibe canos, quoque magis solus, hoc mage maestus ago. Volnus alit, quod muta domus silet et torus alget, quod mala non cuiquam, non bona participo. Maereo, si coniunx alii bona, maereo contra, si mala: ad exemplum tu mihi semper ades. Tu mihi crux ab utraque venis, sive est mala, quod tu dissimilis fueris, seu bona, quod similis. Non ego opes cassas et inania gaudia plango, sed iuvenis iuveni quod mihi rapta viro: laeta, pudica, gravis, genus inclita et inclita forma, et dolor atque decus coniugis Ausonii. Quae modo septenos quater inpletura Decembres, liquisti natos, pignera nostra, duos. Illa favore dei, sicut tua vota fuerunt, florent, optatis accumulata bonis. Et precor ut vigeant, tandemque superstite utroque nuntiet hoc cineri nostra favilla tuo. 12. AUSONIUS PARVULUS FILIUS Non ego te infletum memori fraudabo querella, primus, nate, meo nomine dicte puer. Murmura quem primis meditantem absolvere verbis, indolis ut plenae planximus exsequiis. Tu gremio in proavi funus commune locatus, invidiam tumuli ne paterere tui. 13 PASTOR NEPOS EX FILIO Tu quoque maturos, puer inmature, dolores irrumpis, maesti luctus acerbus avi, Pastor care nepos, spes cuius certa fuit res, Hesperii patris tertia progenies, nomine, quod casus dederat, quia fistula primum pastorale melos concinuit genito. Sero intellectum vitae brevis argumentum, spiritus afflatis quod fugit e calamis. Occidis emissae percussus pondere testae, abiecit tecto quam manus artificis. Non fuit artificis manus haec: manus illa cruenti certa fuit fati, suppositura reum. Heu, quae vota mihi, quae rumpis gaudia. Pastor! Illa meum petiit tegula missa caput. Dignior o, nostrae gemeres qui fata senectae et quererere meas maestus ad exsequias! 14. IULIA DRYADIA SOROR Si qua fuit virtus, cuperet quam femina prudens esse suam, soror hac Dryadia haud caruit, quin etiam multas habuit. Quas sexus habere fortior optaret nobilitasque virum: docta satis vitamque colu famamque tueri, docta bonos mores ipsa suosque docens. Et verum vita cui carius unaque cura nosse deum et fratrem diligere ante alios. Coniuge adhuc iuvenis caruit, sed seria vitans moribus austeras aequiperavit anus. Produxit celerem per sena decennia vitam inque domo ac tecto, quo pater, oppetiit. 15. AVITIANUS FRATER Avitianum, Musa, germanum meum dona querella funebri. Minor iste natu me, sed ingenio prior artes paternas inbibit. Verum iuventae flore laeto perfrui aevique supra puberis exire metas vetuit infesta Atropos, heu quem dolorem sauciis! quanta vitae decora, quem cultum spei germane pubes, deseris, germane carnis lege et ortu sanguinis, amore paene filius. 16. VAL. LATINUS EUROMIUS GENER O generis clari decus, o mihi funus acerbum, Euromi, e iuvenum lecte cohorte gener, occidis in primae raptus mihi flore iuventae, lactantis nati vix bene note pater. Tu procerum de stirpe satus, praegressus et ipsos, unde genus clarae nobilitatis erat, ore decens, bonus ingenio, facundus et omni dexteritate vigens praecipuusque fide. Hoc praefecturae sedes, hoc Illyris ora praeside te experta est, fiscus et ipse cliens. Nil aevi brevitate tamen tibi laudis ademptum: indole maturus, funere acerbus obis. 17. POMPONIUS MAXIMUS ADFINIS Et te germanum non sanguine, sed vice fratris, Maxime, devinctum nenia nostra canet. Coniunx namque meae tu consociate sorori aevi fruge tui destituis viduam. Non domus hoc tantum sensit tua, sensit acerbum saucia pro casum curia Burdigalae, te primore vigens, te deficiente relabens inque Valentinum te moriente cadens. Heu quare nato, qui fruge et flore nepotum ereptus nobis, Maxime, non frueris? Set frueris, divina habitat si portio manes quaeque futura olim gaudia nosse datur. Longior hic etiam laetorum fructus habetur, anticipasse diu, quae modo participas. 18. VERIA LICERIA UXOR ARBORII SORORIS FILII Tu quoque sive nurus mihi nomine, vel vice natae, Veria, supremi carmen honoris habe. Cuius si probitas, si forma et fama fidesque morigerae uxoris lanificaeque manus nunc laudanda forent, procul et de manibus imis accersenda esset vox proavi Eusebii. Qui quoniam functo iam pridem conditus aevo, transcripsit partes in mea verba suas: accipe funereas, neptis defleta, querellas, coniunx Arborii commemoranda mei, cui parva ingentis luctus solacia linquens destituis natos, quo magis excrucias. At tibi dilecti ne desit cura mariti, iuncta colis thalamo nunc monumenta tuo. Hic, ubi primus hymen, sedes ibi maesta sepulcri: nupta magis dici quam tumulata potes. 19. POMPONIUS MAXIMUS HERCULANUS SORORIS FILIUS Nec Herculanum genitum germana mea modulamine nenia tristi tacitum sine honore relinquat, super indole cuius adulti magnae bona copia laudis. Verum memorare magis quam functum laudare decebit. Decus hoc matrisque meumque in tempore puberis aevi vis perculit invida fati: eheu, quem, Maxime, fructum, facunde et musice et acer, menti bonus, ingenio ingens, volucer pede, corpore pulcher, lingua catus, ore canorus! Cape munera iusta parentum, lacrimabilis orsa querellae, quae funereo modulatu tibi maestus avunculus offert. 20. FL. SANCTUS MARITUS PUDENTILLAE QUAE SOROR SABINAE MEAE Qui ioca laetitiamque colis, qui tristia damnas, nec metuis quemquam nec metuendus agis, qui nullum insidiis captas nec lite lacessis, sed iustam et clemens vitam agis sapiens: tranquillos manes supremaque mitia Sancti ore pio et verbis advenerare bonis, militiam nullo qui turbine sedulus egit, praeside laetatus quo Rutupinus age, octoginta annos cuius tranquilla senectus nullo mutavit deteriore die. Ergo precare favens, ut qualia tempora vitae, talia et ad manes otia Sanctus agat. 21. NAMIA PUDENTILLA ADFINIS Tuque Pudentillam verbis adfare supremis, quae famae curam, quae probitatis habes. Nobilis haec, frugi, proba, laeta, pudica, decora, coniugium Sancti iugiter haec habuit. Inviolata tuens castae praeconia vitae rexit opes proprias, otia agente viro: non ideo exprobrans aut fronte obducta marito, quod gereret totam femina sola domum. Heu nimium iuvenis, sed laeta superstite nato atque viro, patiens fata suprema obiit: unanimis nostrae et quondam germana Sabinae et mihi inoffenso nomine dicta soror. Nunc etiam manes placidos pia cura retractat atque Pudentillam fantis honore colit. 22. LUCANUS TALISIUS + CURAM FILII Nec iam tu, matris spes unica, ephebe Talisi, consobrine meus, inmemoratus eris: ereptus primis aevi florentis in annis, iam tamen et coniunx, iam properate pater. Festinasse putes fatum, ne funus acerbum diceret hoc genitor, tam cito factus avus. 23. ATTUSIA LUCANA TALISIA. ERMINUSCIUS REGULUS ADFINIS Notitia exilis nobis, Attusia, tecum cumque tuo plane coniuge nulla fuit. Verum tu nostrae soror es germana Sabinae, adfinis quoque , Regule, nomen habes. Sortitos igitur tam cara vocabula nobis stringamus maesti carminis obsequio. Quamvis Santonica procul in tellure iacentes pervenit ad manes exsequialis honor. 24. SEVERUS CENSOR IULIANUS CONSOCER Desinite, o veteres, Calpurnia nomina, Frugi ut proprium hoc vestrae gentis habere decus; nec solus semper censor Cato nec sibi solus iustus Aristides his placeant titulis. Nam sapiens quicumque fuit verumque fidemque qui coluit, comitem se tibi, Censor, agat. Tu gravis et comis cum iustitiaque remissus, austeris doctus iungere temperiem. Tu non adscito tibi me nec sanguine iuncto optasti nostras consociare domos. Nempe aliqua in nobis morum simulacra tuorum effigies nostri praebuit ingenii; aut iam Fortunae sic se vertigo rotabat, ut pondus fatis tam bona vota darent. Si quid aput manes sentis, fovet hoc tibi mentem, quod fieri optaras, id voluisse deum. 25. PAULINUS ET DRYADIA FILII PAULINI ET MEGENTIRAE SORORIS FILIAE Qui nomen vultumque patris, Pauline, gerebas, amissi specimen qui genitoris eras; propter quem luctus miserae decedere matris coeperat, offerret cum tua forma patrem, redderet et mores et moribus adderet illud, Paulinus caruit quo pater, eloquium: eriperis laetis et pubescentibus annis crudaque adhuc matris pectora sollicitas. flemus enim raptam thalami de sede sororem, heu non maturo funere, Dryadiam: flemus, ego in primis, qui matris avunculus ac vos natorum tamquam diligo progeniem. Illa manus inter genetricis et oscula patris occidit, Hispana tu regione procul. Quam tener et primo, nove flos, decerperis aevo, nondum purpureas cinctus, ephebe, genas! Quattuor ediderat nunc facta puerpera partus, funera set tumulis iam geminata dedit. Sit satis hoc, Pauline pater. Divisio facta est: debetur matri cetera progenies. 26. PAULINUS SORORIS GENER Qui laetum ingenium, mores qui diligit aequos quique fidem sancta cum pietate colit, Paulini manes mecum veneratus amicis inroret lacrimis, annua liba ferens. Aequaevus, Pauline, mihi natamque sororis indeptus thalamo: sic mihi paene gener. Stirpis Aquitanae mater tibi: nam genitori Cossio Vasatum, municipale genus. Scrinia praefecti meritus, rationibus inde praepositus Libycis praemia opima capis. Nam correcturae tibi Tarraco Hibera tribunal praebuit, adfectans esse clienta tibi. Tu socrum pro matre colens adfinis haberi non poteras, nati cum fruerere loco. Inter concordes vixisti fidus amicos, duodeviginti functus Olympiadas. 27. AEMILIA DRYADIA MATERTERA Te quoque Dryadiam materteram, flebilibus modulis, germana genitus, prope filius, ore pio veneror, quam thalamo taedisque iugalibus invida mors rapuit mutavitque torum feretri vice exsequialis honor. Discebas in me, matertera, mater uti fieres. Unde modo hoc maestum tibi defero filius officium. 28 IULIA CATAPHRONIA AMITA Quin et funereis amitam inpertire querellis, Musa, Cataphroniam, innuba devotae quae virginitatis amorem parcaque anus coluit et mihi quod potuit, quamvis de paupere summa, mater uti adtribuit. Ergo commemorata have maestumque vocata pro genetrice vale. 29. IULIA VENERIA AMITA Et amita Veneria properiter obiit, cui brevia melea modifica recino: cinis, uti placidulus ad opera vigeat, celeripes adeat loca tacita Erebi. 30. IULIA IDALIA CONSOBRINA Parva etiam fuit Idalia, nomine praedita quae Paphiae et speciem meruit Veneris. Quae genita est mihi paene soror: filia nam fuit haec amitae, quam celebrat sub honore pio nenia carine funereo. 31. AEMILIA MELANIA SOROR Aemilia , vix nota mihi soror, accipe questus, debent quos cineri maesta elegea tuo. Coniunxit nostras aequaeva infantia cunas, uno quamvis tu consule maior eras. Invida set nimium Lachesis properata peregit tempora et ad manes funera acerba dedit. Praemissa ergo vale manesque verere parentum, qui maiore aevo quique minore venit. 32. POMPONIA URBICA CONSOCRUS UXOR IULIANI CENSORIS Ut generis clari, veterum sic femina morum Urbica, Censoris nobilitata toro, ingenitis pollens virtutibus auctaque et illis, quas docuit coniunx, quas pater et genetrix quas habuit Tanaquil, quas Pythagorea Theano, quaeque sine exemplo pro nece functa viri. Et tibi fatum sic permutare dedisset, viveret hoc nostro tempore Censor adhuc. Set neque tu viduo longum cruciata sub aevo protinus optato fine secuta virum. Annua nunc maestis ferimus tibi iusta querellis, cum genero et natis consocer Ausonius. XIII COMMEMORATIO PROFESSORUM BURDIGALENSIUM 1 PRAEFATIO Vos etiam, quos nulla mihi cognatio iunxit, set fama et carae relligio patriae, et studium in libris et sedula cura docendi, commemorabo viros morte obita celebres. Fors erit, ut nostros manes sic adserat olim, exemplo cupiet qui pius esse meo. 2 TIBERIUS VICTOR MINERVIUS ORATOR Primus Burdigalae columen dicere, Minervi, alter rhetoricae Quintiliane togae. Inlustres quondam quo praeceptore fuerunt Constantinopolis, Roma, dehinc patria, non equidem certans cum maiestate duarum, solo set potior nomine, quod patria. Adserat usque licet Fabium Calagurris alumnum, non sit Burdigalae dum cathedra inferior. Mille foro dedit hic iuvenes, bis mille senatus adiecit numero purpureisque togis; me quoque, set, quoniam multa est praetexta, silebo teque canam de te, non ab honore meo. Sive panegyricos placeat contendere libros, in Panathenaicis tu numerandus eris; seu libeat fictas ludorum evolvere lites, ancipitem palmam Quintilianus habet. Dicendi torrens tibi copia, quae tamen aurum, non etiam luteam volveret inluviem: et Demosthenicum, quod ter primum ille vocavit, in te sic viguit, cedat ut ipse tibi. Anne et divini bona naturalia doni adiciam, memori quam fueris animo, audita ut vel lecta semel ceu fixa teneres, auribus et libris esset ut una fides? Vidimus et quondam tabulae certamine longo omnes qui fuerant enumerasse bolos, alternis vicibus quot praecipitante rotatu fundunt excisi per cava buxa gradus, narrantem fido per singula puncta recursu quae data, per longas quae revocata moras. Nullo felle tibi mens livida, tum sale multo lingua dicax blandis et sine lite iocis. Mensa nitens, quam non censoria regula culpet nec nolit Frugi Piso vocare suam, nonnumquam pollens natalibus et dape festa, non tamen augustas ut tenuaret opes. Quamquam heredis egens, bis sex quinquennia functus, fletus es a nobis, ut pater et iuvenis. Et nunc, sive aliquid post fata extrema superfit, vivis adhuc, aevi, quod periit, meminens: sive nihil superest nec habent longa otia sensus, tu tibi vixisti: nos tua fama iuvat. 3 LATINUS ALCIMUS ALETHIUS RHETOR Nec me nepotes impii silentii reum ciebunt, Alcime, minusque dignum, non et oblitum ferent tuae ministrum memoriae, opponit unum quem viris prioribus aetas recentis temporis, palmae forensis et camenarum decus, exemplar unum in litteris, quas aut Athenis docta coluit Graecia aut Roma per Latium colit. Moresne fabor et tenorem regulae ad usque vitae terminum? Quod laude clarus, quod paratus litteris omnem refugisti ambitum? Te nemo gravior vel fuit comis magis aut liberalis indigis, danda salute, si forum res posceret, studio docendi, si scholam. Vivent per omnem posterorum memoriam, quos tu sacrae famae dabas et Iulianum tu magis famae dabis quam sceptra, quae tenuit brevi. Sallustio plus conferent libri tui quam consulatus addidit. Morum tuorum, decoris et facundiae formam dedisti filiis. Ignosce, nostri laesus obsequio stili: amoris hoc crimen tui est, quod digna nequiens promere officium colo, iniuriose sedulus. Quiesce placidus et caduci corporis damnum repende gloria. 4 LUCIOLUS RHETOR Rhetora Luciolum, condiscipulum atque magistrum collegamque dehinc, nenia maesta, refer, facundum doctumque virum, seu lege metrorum condita seu prosis solveret orsa modis; eripuit patri Lachesis quem funere acerbo linquentem natos sexui utroque duos: nequaquam meritis cuius responderit heres, obscuros quamvis nunc tua fama iuvet. Mitis amice, bonus frater, fidissime coniunx, nate pius, genitor - paenitet, ut fueris. Comis convivis, numquam inclamare clientes, ad famulos numquam tristia verba loqui. Ut placidos mores, tranquillos sic cole manes et cape ab Ausonio munus: amice, vale. 5 ATTIUS PATERA [PATER] RHETOR Aetate quamquam viceris dictos prius, Patera, fandi nobilis; tamen quod aevo floruisti proximo iuvenisque te vidi senem, honore maestae non carebis neniae, doctor potentum rhetorum. Tu Baiocassi stirpe Druidarum satus, si fama non fallit fidem, Beleni a sacratum ducis e templo genus et inde vobis nomina: tibi Paterae; sic ministros nuncupant Apollinares mystice. Fratri patrique nomen a Phoebo datum natoque de Delphis tuo. Doctrina nulli tanta in illo tempore cursusque tot fandi et rotae: memor, disertus, lucida facundia, canore, cultu praeditus, salibus modestus felle nullo perlitis, vini cibique abstemius, laetus, pudicus, pulcher, in senio quoque aquilae ut senectus aut equi. 6. ATTIUS TIRO DELPHIDIUS RHETOR Facunde, docte, lingua et ingenio celer, iocis amoene, Delphidi, subtextus esto flebili threno patris, laudi ut subibas aemulus. Tu paene ab ipsis orsus incunabulis dei poeta nobilis, sertum coronae praeferens Olympiae, puer celebrasti Iovem. Mox inde cursim more torrentis freti epos ligasti metricum, ut nullus aequa lege liber carminum orationem texeret. Celebrata varie cuius eloquentia domi forisque claruit, seu tu cohortis praesulem praetoriae provinciarum aut iudices coleres, tuendis additus clientibus famae et salutis sauciis. Felix, quietis si maneres litteris, opus Camenarum colens, nec odia magnis concitata litibus armaret ultor impetus, nec inquieto temporis tyrannici palatio te adtolleres. Dum spem remotam semper arcessis tibi, fastidiosus obviae, tuumque mavis esse quam fati bonum, desiderasti plurima, vagus per omnes dignitatum formulas meritusque plura quam gerens. Unde insecuto criminum motu gravi donatus aerumnis patris, mox inde rhetor, nec docendi pertinax, curam fefellisti patrum; minus malorum munere expertus dei, medio quod aevi raptus es, errore quod non deviantis filiae poenaque laesus coniugis. 7 ALETHIO MINERVIO FILIO RHETORI O flos iuvenum, spes laeta patris, nec certa tuae data res patriae, rhetor Alethi. Tu primaevis doctor in annis tempore, quo te discere adultum non turpe foret, praetextate iam genitori conlatus eras. Ille superbae moenia Romae fama et meritis inclitus auxit: tu Burdigalae laetus patriae postque Pateram clara cohortis vexilla regens et praeceptor pubere in aevo maior utroque, non sine morsu gravis invidiae cuncta habuisti commoda fati. Omnia praecox fortuna tibi dedit et rapuit. Et rhetoricam floris adulti fruge carentem et conubium nobile soceris sine pace patris et divitias utriusque domus sine herede tuo. Deseruisti vota tuorum non mansuris ornate bonis. Solstitialis velut herba solet, ostentatus raptusque simul. Quam fatiloquo dicte profatu versus Horati: «nihil est ab omni parte beatum». 8. LEONTIUS GRAMMATICUS COGNOMENTO LASCIVUS Qui colis laetos hilarosque mores, qui dies festos ioca vota ludum, annuum functi memora Leonti nomine threnum. Iste Lascivus patiens vocari nomen indignum probitate vitae abnuit numquam, quia gratum ad aures esset amicas. Litteris tantum titulum adsecutus, quantus exili satis est cathedrae, posset insertus numero ut videri grammaticorum. Tu meae semper socius iuventae, pluribus quamvis cumulatus annis, nunc quoque in nostris recales medullis, blande Leonti! Et iuvat tristi celebrare cura flebilem cantum memoris querellae, munus ingratum tibi debitumque carmine nostro. 9 GRAMMATICIS GRAECIS BURDIGALENSIBUS Romulum post hos prius an Corinthi, anne Sperchei pariterque nati Atticas musas memorem Menesthei grammaticorum? Sedulum cunctis studium docendi, fructus exilis tenuisque sermo, set quia nostro docuere in aevo commemorandi. Tertius horum mihi non magister: ceteri primis docuere in annis, ne forem vocum rudis aut loquendi set sine cultu: obstitit nostrae quia, credo, mentis tardior sensus neque disciplinis appulit Graecis puerilis aevi noxius error. Vos levis caespes tegat et sepulcri tecta defendant cineres opertos ac meae vocis titulus supremum reddat honorem. 10 IUCUNDO GRAMMATICO BURDIGALENSI FRATRI LEONTI Et te, quem cathedram temere usurpasse locuntur nomen grammatici nec meruisse putant, voce ciebo tamen, simplex, bone, amice, sodalis, Iucunde, hoc ipso care magis studio, quod, quamvis impar, nomen tam nobile amasti, emeritos inter commemorande viros. 11 GRAMMATICIS LATINIS BURDIGALENSIBUS PHILOLOGIS, AMMONIO, ANASTASIO GRAMMATICO PICTAVIORUM Nunc ut quemque mihi flebilis officii relligiosus honor suggeret, expediam: qui, quamvis humili stirpe, loco ac merito, ingeniis hominum Burdigalae rudibus introtulere tamen grammatices studium. Sit Macrinus in his (huic mea principio credita puerities) et libertina Sucuro progenie, sobrius et puerorum utilis ingeniis, et tu, Concordi, qui profugus patria mutasti sterilem urbe alia cathedram. Nec reticebo senem nomine Phoebicium, qui Beleni aedituus nil opis inde tulit, set tamen, ut placitum, stirpe satus Druidum gentis Aremoricae, Burdigalae cathedram nati opera obtinuit. Permaneat series: relligiosum etenim commemorare grammaticum patriae qui rudibus pueris prima elementa dabat, doctrina exiguus, moribus inplacidis: proinde ut erat meritum, famam habuit tenuem. Pange et Anastasio flebile, Musa, melum et memora tenuem, nenia, grammaticum. Burdigalae hunc genitum transtulit ambitio Pictonicaeque dedit. Pauper ibi et tenuem victum habitumque colens gloriolam exilem et patriae et cathedrae perdidit in senio. Set tamen hunc noster, commemoravit honos, ne pariter tumulus nomen et ossa tegat. 12 HERCULANO, SORORIS FILIO, GRAMMATICO BURDIGALENSI Herculane, qui profectus gremio de nostro et schola spem magis quam fruendam praebuisti avunculo, particeps scholae et cathedrae paene successor meae, lubricae nisi te iuventae praecipitem flexus daret, Pythagorei non tenentem tramitis rectam viam. Esto placidus et quietis manibus sedem fove, iam mihi cognata dudum inter memoratus nomina. 13 THALASSIO GRAMMATICO LATINO BURDIGALENSI Officium nomenque tuum, primaeve Thalassi, parvulus audivi; vix etiam memini, qua forma aut merito fueris, qua stirpe parentum. Aetas nil de te posterior celebrat. Grammaticum iuvenem tantum te fama ferebat, tum quoque tam tenuis, quam modo nulla manet. Set quicumque tamen, nostro quia doctor in aevo vixisti, hoc nostrum munus habeto, vale. 14 CITARIO SICULO SYRACUSANO GRAMMATICO BURDIGALENSI GRAECO Et, Citari dilecte, mihi memorabere, dignus grammaticos inter qui celebrere bonos. Esset Aristarchi tibi gloria Zenodotique, Graiorum antiquus si sequeretur honos. Carminibus, quae prima tuis sunt condita in annis, concedit Cei musa Simonidei. Urbe satus Sicula nostram peregrinus adisti, excultam studiis quam prope reddideras. Coniugium nanctus cito nobilis et locupletis, invidia fati non genitor moreris. At nos defunctum memori celebramus honore, fovimus ut vivum munere amicitiae. 15 CENSORIO ATTICO AGRICIO RHETORI Eloquii merito primis aequande, fuisti, Agrici, positus posteriore loco, aevo qui quoniam genitus functusque recenti, dilatus nobis, non et omissus eras. Quocumque in numero, tristi memorabere threno: unus honos tumuli, serus et ante datus. Tam generis tibi celsus apex quam gloria fandi, gloria Athenaei cognita sede loci. Nazario et claro quondam delata Paterae egregie multos excoluit iuvenes. Coniuge nunc natisque superstitibus generoque maiorum manes et monumenta foves. 16 NEPOTIANO GRAMMATICO EIDEM RHETORI Facete, comis, animo iuvenali senex, cui felle nullo, melle multo mens madens aevum per omne nil amarum miscuit, medella nostri, Nepotiane, pectoris, tam seriorum quam iocorum particeps, taciturne, Amyclas qui silendo viceris, te fabulantem non Ulixes linqueret, liquit canentes qui melodas virgines: probe et pudice, parce, frugi, abstemie, facunde, nulli rhetorum cedens stilo, et disputator ad Cleanthen stoicum, Scaurum Probumque corde callens intimo et Epirote Cinea memor magis: sodalis et convictor, hospes iugiter, parum quod hospes, mentis agitator meae. Consilia nullus mente tam pura dedit vel altiore conditu texit data. Honore gesti praesidatus inclitus, decies novenas functus annorum vices, duos relinquens liberos, mortem oppetis, dolore multo tam tuorum quam meo. 17 AEMILIUS MAGNUS ARBORIUS RHETOR TOLOSAE Inter cognatos iam fletus, avuncule, manes, inter rhetoricos nunc memorandus eris. Illud opus pietas, istud reverenda virorum nomina pro patriae relligione habeant. Bis meritum duplici celebremus honore parentem Arborium, Arborio patre et avo Argicio. Stemma tibi patris Haeduici, Tarbellica Maurae matris origo fuit: ambo genus procerum. Nobilis et dotata uxor, domus et schola, cultae principum amicitiae contigerunt iuveni, dum Constantini fratres opulenta Tolosa exilii specie sepositos cohibet. Byzanti inde arcem Thressaeque Propontidis urbem Constantinopolim fama tui pepulit. Illic dives opum doctoque ibi Caesare honorus occumbis patribus, Magne, superstitibus. In patriam sed te sedem ac monumenta tuorum principis Augusti restituit pietas. Hinc renovat causam lacrimis et flebile munus annuus ingrata relligione dies. 18. EXUPERIUS RHETOR TOLOSAE Exuperi, memorande mihi, facunde sine arte, incessu gravis et verbis ingentibus, ore pulcher et ad summam motuque habituque venusto: copia cui fandi longe pulcherrima, quam si auditu tenus acciperes, deflata placeret, discussam scires solidi nihil edere sensus. Palladiae primum toga te venerata Tolosae mox pepulit levitate pari; Narbo inde recepit. Illic Dalmatio genitos, fatalia regum nomina, tum pueros, grandi mercede docendi formasti rhetor metam prope puberis aevi, Caesareum qui mox indepti nomen, honorem praesidis Hispanumque tibi tribuere tribunal. Decedens placidos mores tranquillaque vitae tempora praedives finisti sede Cadurca. Set patriae te iura vocant et origo parentum, Burdigalae ut rursum nomen de rhetore reddas. 19. MARCELLO MARCELLI FILIO GRAMMATICO NARBONENSI Nec te Marcello genitum, Marcelle, silebo, aspera quem genetrix urbe, domo pepulit. Set fortuna potens cito reddidit omnia et auxit. Amissam primum Narbo dedit patriam. Nobilis hic hospes Clarentius indole motus egregiam natam coniugio adtribuit. Mox schola et auditor multus praetextaque pubes grammatici nomen divitiasque dedit. Set numquam iugem cursum fortuna secundat, praesertim pravi nancta virum ingenii. Verum oneranda mihi non sunt, memoranda recepi fata: sat est dictum cuncta perisse simul, non tamen et nomen, quo te non fraudo, receptum inter grammaticos praetenuis meriti. 20. SEDATUS RHETOR TOLOSANUS Relligio est, tacitum si te, Sedate, relinquam, quamvis docendi munus indepte foris. Communis patria est tecum mihi: sorte potentis fati Tolosam nanctus es sedem scholae. Illic coniugium natique opulensque senectus et fama, magno qualis est par rhetori. Quamvis externa tamen a regione reducit te patria et civem morte obita repetit: cumque vagantem operam divisae inpenderis urbi, arbitrium de te sumit origo suum. Et tua nunc suboles morem sectata parentis Narbonem ac Romam nobilitat studiis. ..........................set fama, velit nolit, Burdigalam referet. 21. STAPHYLIUS RHETOR CIVIS AUSCIUS Hactenus observata mihi lex commemorandi cives, sive domi seu docuere foris. Externum sed fas coniungere civibus unum te, Staphyli, genitum stirpe Novem populis. Tu mihi, quod genitor, quod avunculus, unus utrumque, alter ut Ausonius, alter ut Arborius: grammatice ad Scaurum atque Probum, promptissime rhetor historiam callens Livii et Herodoti., Omnis doctrinae ratio tibi cognita, quantam condit sescentis Varro voluminibus. Aurea mens, vox suada tibi, tum sermo quietus nec cunctator erat, nec properator erat. Pulchra senecta, nitens habitus, procul ira dolusque: et placidae vitae congrua meta fuit. 22. CRISPUS ET URBICUS GRAMMATICI LATINI ET GRAECI Tu quoque in aevum, Crispe, futurum maesti venies commemoratus munere threni. Qui primaevos fandique rudes elementorum prima docebas signa novorum, creditus olim fervere mero, ut Vergilii Flaccique iocis aemula ferres. Et tibi Latiis posthabite orsis, Urbice, Grais celebris, carmen sic eleleiso. Nam tu Crispo coniuncte tuo prorsa solebas et vorsa loqui impete eodem, priscos ut heroas olim carmine Homeri commemoratos fando referres, dulcem in paucis ut Plistheniden et torrentis ceu Dulichii ninguida dicta et mellitae nectare vocis dulcia fatu verba canentem Nestora regem. Ambo loqui faciles, ambo omnia carmina docti, callentes mython plasmata et historiam. Liberti ambo genus, sed quos meruisse deceret nancisci ut cluerent patribus ingenuis. 23 VICTORIO SUBDOCTORI SIVE PROSCHOLO Victori studiose, memor, celer, ignoratis adsidue in libris nec nisi operta legens, exesas tineis opicasque evolvere chartas maior quam promptis cura tibi in studiis. [Quod ius pontificum, quae foedera, stemma quod olim ante Numam fuerat sacrifici Curibus, quod Castor cunctis de regibus ambiguis, quod coniugis e libris ediderat Rhodope.] Quod ius pontificum, veterum quae scita Quiritum, quae consulta patrum, quid Draco quidve Solon sanxerit et Locris dederit quae iura Zaleucus, sub Iove quae Minos, quid Themis ante Iovem nota tibi potius quam Tullius et Maro nostri et quidquid Latia conditur historia. Fors istos etiam tibi lectio longa dedisset, supremum Lachesis ni celerasset iter. Exili nostrae fucatus honore cathedrae libato tenui nomine grammatici, longinquis posthac Romae defunctus in oris, ad quas de Siculo litore transieras sed modo nobilium memoratus in agmine gaude, pervenit ad manes si pia cura tuos. 24. DYNAMIO BURDIGALENSI QUI IN HISPANIA DOCUIT ET OBIIT Set neque te maesta, Dynami, fraudabo querella, municipem patriae causidicumque meae, crimine adulterii quem saucia fama fugavit, parvula quem latebris fovit Ilerda suis. Quem locupletavit coniunx Hispana latentem: namque ibi mutato nomine rhetor eras, rhetor Flavini cognomine dissimulatus, ne posset profugum prodere culpa suum. Reddiderat quamvis patriae te sera voluptas, mox residem rursum traxit Ilerda domus. Qualiscumque tuae fuerit fuga famaque vitae, iungeris antiqua tu mihi amicitia, officiumque meum, sensus si manibus ullus, accipe iam verus morte obita, Dynami. Diversis quamvis iaceas defunctus in oris, commemorat maestis te pia cura elegis. 25 ACILIO GLABRIONI GRAMMATICO IUN. BURDIGALENSI Doctrinae vitaeque pari brevitate caducum, Glabrio, te maestis commemorabo elegis, stemmate nobilium deductum nomen avorum, Glabrio Acilini, Dardana progenies. Tu quondam puero conpar mihi discipulus; mox meque dehinc facto rhetore grammaticus inque foro tutela reis et cultor in agris, digne, diu partis qui fruerere bonis, commode, laete, benigne, abstemie, tam bone dandis semper consiliis, quam taciturne datis, tam decus omne tuis quam mox dolor, omnia acerbo funere praereptus, Glabrio, destituis, uxore et natis, genitore et matre relictis, eheu quam multis perdite nominibus! Flete diu nobis, numquam satis, accipe acerbum, Glabrio, in aeternum commemorate, vale. 26. CORONIS Quos legis a prima deductos menide libri, doctores patriae scito fuisse meae grammatici in studio vel rhetoris aut in utroque, quos memorasse mihi morte obita satis est. Viventum inlecebra est laudatio: nomina tantum voce ciere suis sufficiet tumulis. Ergo, qui nostrae legis otia tristia chartae, eloquium ne tu quaere set offìcium, quo claris doctisque viris pia cura parentat, dum decora egregiae commeminit patriae. 27 POETA Valete, manes inclitorum rhetorum, valete, doctores probi, historia si quos vel poeticus stilus forumve fecit nobiles, medicae vel artis dogma vel Platonicum dedit perenni gloriae. Et si qua functis cura viventum placet iuvatque honor superstitum, accipite maestum carminis cultum mei textum querella flebili. Sedem sepulcri servet immotus cinis, memoria vivat nominum, dum remeat illud iudicis dono dei commune cum dis saeculum. XIV. EPITAPHIA 1 AUSONIUS LECTORI SUO SALUTEM Ad rem pertinere existimavi, ut vel vanum opusculum materiae congruentis absolverem et libello, qui commemorationem habet eorum, qui vel peregrini Burdigalenses peregre docuerunt, Epitaphia subnecterem, scilicet titulos sepulcrales heroum, qui bello Troico interfuerunt. Quae antiqua cum aput philologum quendam repperissem, Latino sermone converti, non ut inservirent ordini persequendi, set ut cohaererent libere nec aberrarent. 2 AGAMEMNONI Rex regum Atrides, fraternae coniugis ultor, oppetii manibus coniugis ipse meae. Quid prodest Helenes raptum punisse dolentem, vindicem adulterii cum Clytemestra necet? 3 MENELAO Felix o Menelae, deum cui debita sedes decretumque piis manibus Elysium, Tyndareo dilecte gener, dilecte Tonanti, coniugii vindex, ultor adulterii, aeterno pollens aevo aeternaque iuventa nec leti passus tempora nec senii. 4 AIACI Aiacis tumulo pariter tegor obruta Virtus, inlacrimans bustis funeris ipsa mei, incomptas lacerata comas, quod pravus Atrides cedere me instructis compulit insidiis. Iam dabo purpureum claro de sanguine florem, testantem gemitu crimina indici. 5 ACHILLI Non una Aeaciden tellus habet: ossa teguntur litore Sigeo, crinem Larisa cremavit. Pars tumuli ................... Orbe set in toto .................... 6 ULIXI Conditur hoc tumulo Laerta natus Ulixes: perlege Odyssean omnia nosse volens. 7 DIOMEDI Conditur hic genitore bono melior Diomedes, crimen ob uxoris pulsus dotalibus Argis, Argyripam clarosque viris qui condidit Argos, clarior urbe nova patriae quam sede vetusta. 8 ANTILOCHO Consiliis belloque bonus, quae copula rara est, carus et Atrideis, carus et Aeacideis, praemia virtutis simul et pietatis adeptus, servato Antilochus Nestore patre obii. Non hic ordo fuit: set iustius ille superstes, Troia capi sine quo perfida non poterat. 9 NESTORI Hoc tegor in tumulo, quarti iam prodigus aevi, Nestor, consilio clarus et eloquio. Obiecit sese cuius pro morte peremptus filius et nati vulnere vivo pater. Eheu cur fatis disponere sic placet aevum, tam longum ut nobis, tam breve ut Antilocho? 10. PYRRHO Orbe tegor medio, maior virtute paterna, quod puer et regis Pyrrhus opima tuli. Impius ante aras quem fraude peremit Orestes: quid mirum, caesa iam genetrice furens. 11. EURYALO Nec me non dignum titulo Pleuronia credit, cui communis erat cum Diomede domus et Sthenelo, Euryalum. Nam tertius hoc ego regnum possedi, de quo nunc satis est tumulus. 12. GUNEO Gunea pontus habet, tumulus sine corpore nomen. Fama homines inter, caelum animus repetit. Cuncta elementa duci tanto commune sepulcrum. Quae? caelum et tellus et mare et ora virum. 13 . PROTESILAO Fatale adscriptum nomen mihi Protesilao. Nam primus Danaum bello obii Phrygio, audaci ingressus Sigeia litora saltu, captus pellacis Lartiadae insidiis. Qui, ne Troianae premeret pede litora terrae, ipse super proprium desiluit clipeum. Quid queror? Hoc letum iam tum mea fata canebant, tale mihi nomen cum pater inposuit. 14. DEIPHOBO Proditus ad poenam sceleratae fraude Lacaenae et deformato corpore Deiphobus non habeo tumulum, nisi quem mihi voce vocantis et pius Aeneas et Maro conposuit. 15. HECTORI Hectoris hic tumulus, cum quo sua Troia sepulta est: conduntur pariter, qui periere simul. 16. ASTYANACTI Flos Asiae tantaque unus de gente superstes, parvulus, Argivis set iam de patre timendus, hic iaceo Astyanax, Scaeis deiectus ab altis. Pro dolor! Iliaci Neptunia moenia muri viderunt aliquid crudelius Hectore tracto. 17. SARPEDONI Sarpedon Lycius, genitus Iove, numine patris sperabam caelum, set tegor hoc tumulo, sanguineis fletus lacrimis. Pro ferrea fata! Et patitur luctum qui prohibere potest. 18. NASTI ET AMPHIMACHO Nastes Amphimachusque, Nomionis inclita proles, ductores quondam, pulvis et umbra sumus. 19. TROILO Hectore prostrato nec dis nec viribus aequis congressus saevo Troilus Aeacidae, raptatus bigis fratris coniungor honori, cuius ob exemplum nec mihi poena gravis. 20. POLYDORO Cede procul myrtumque istam fuge, nescius hospes: telorum seges est sanguine adulta meo. Confixus iaculis et ab ipsa caede sepultus, condor in hoc tumulo bis Polydorus ego. Scit pius Aeneas et tu, rex impie, quod me Thracia poena premit, Troia cura tegit. 21. EUPHEMO Euphemum Ciconum ductorem Troia tellus condidit hastati Martis ad effigiem. Nec satis est titulum saxo incidisse sepulcri: insuper et frontem mole onerant statuae. Ocius ista ruunt, quae sic cumulata locantur: maior ubi est cultus, magna ruina subest. 22. HIPPOTHOO ET PYLEO IN HORTO SEPULTIS Hippothoum Pyleumque tenet gremio infima tellus: caulibus et malvis terga superna virent. Nec vexat cineres horti cultura quietos, dum parcente manu molle holus excolitur. 23. ENNOMO ET CHROMIO Ennomus hic Chromiusque iacent, quis Mysia regnum, quis pater Alcinous Oceanusque atavus. Nobilitas quid tanta iuvat? quo clarius istis est genus, hoc mortis condicio gravior. 24. PRIAMO Hic Priami non est tumulus nec condor in ista sede: caput Danai deripuere meum. Ast ego cum lacerum sine nomine funus haberem, confugi ad cineres Hectoreos genitor. Illic et natos Troiamque Asiamque sepultam inveni et nostrum quidquid ubique iacet. 25. ITEM PRIAMO Qui tumulum Priami quaerit, legat Hectoris ante. Ille meus, nato quem prius ipse dedi. Hectoris et patris simul est commune sepulcrum, amborum quoniam iuncta ruina fuit. 26. HECUBAE Quae regina fui, quae claro nata Dymante, quae Priami coniunx, Hectora quae genui, hic Hecuba iniectis perii superobruta saxis, set rabie linguae me tamen ulta prius. Fidite ne regnis et prole et stirpe parentum, quicumque hoc nostrum sema kynos legitis. 27. POLYXENAE Troas Achilleo coniuncta Polyxena busto malueram nullo caespite functa tegi. Non bene discordes tumulos miscetis, Achivi: hoc violare magis quam sepelire fuit. 28. DE NIOBE IN SIPYLO MONTE IUXTA FONTEM SEPULTA Thebarum regina fui, Sipyleia cautes quae modo sum. Laesi numina Letoidum, Bis septem natis genetrix laeta atque superba tot duxi mater funera quot genui. Nec satis hoc divis: duro circumdata saxo amisi humani corporis effigiem. Sed dolor obstructis quamquam vitalibus haeret perpetuasque rigat fonte pio lacrimas. Pro facinus! Tantaene animis caelestibus irae? Durat adhuc luctus matris, imago perit. 29. IN DIOGENIS CYNICI SEPULCRO, IN QUO PRO TITULO CANIS SIGNUM EST «Dic, canis, hic cuius tumulus?» «Canis». «At canis hic quis?» «Diogenes». «Obiit?» «Non obiit, set abit». «Diogenes, cui pera penus, cui dolia sedes, ad manes abiit?» «Cerberus inde vetat». «At quonam?» «Clari flagrat qua stella Leonis additus est iustae nunc canis Erigonae». 30. IN TUMULO HOMINIS FELICIS Sparge mero cineres bene olentis et unguine nardi, hospes, et adde rosis balsama puniceis. Perpetuum mihi ver agit inlacrimabilis urna et commutavi saecula, non obii. Nulla mihi veteris perierunt gaudia vitae, seu meminisse putes omnia sive nihil. 31. DE NOMINE CUIUSDAM LUCII SCULPTO IN MARMORE Una quidem, geminis fulget set dissita punctis littera: praenomen sic [.L.] nota sola facit. Post .M. incisum est: puto sic: [A\] non tota videtur: dissiluit saxi fragmine laesus apex. Nec quisquam, Marius seu Marcius anne Metellus hic iaceat, certis noverit indiciis. Truncatis convulsa iacent elementa figuris, omnia confusis interiere notis. Miremur periisse homines? Monumenta fatiscunt: mors etiam saxis nominibusque venit. 32. IUSSU AUGUSTI EQUO ADMIRABILI Phosphore, clamosi spatiosa per aequora circi septenas solitus victor obire vias, inproperanter agens primos a carcere cursus, fortis praegressis ut potereris equis (promptum et veloces erat anticipare quadrigas, victores etiam vincere laus potior). Hunc titulum vani solacia sume sepulcri et gradere Elysios praepes ad alipedes. Pegasus hinc dexter currat tibi, laevus Arion o funalis, quartum det tibi Castor equum. 33 DE SEPULCRO VACUO Me sibi et uxori et natis commune sepulcrum constituit seras Carus ad exequias. Iamque diu monumenta vacant, sitque ista querella longior et veniat ordine quisque suo, nascendi qui lege datus, placidumque per aevum condatur, natu qui prior, ille prior. 34 IN TUMULUM SEDECENNIS MATRONAE Omnia quae longo vitae cupiuntur in aevo, ante quater plenum consumpsit Anicia lustrum. Infans lactavit, pubes et virgo adolevit, nupsit, concepit, peperit, iam mater obivit. Quis mortem accuset, quis non accuset in ista? Aetatis meritis anus est, aetate puella. 35 DE GLAUCIA INMATURA MORTE PRAEVENTO Laeta bis octono tibi iam sub consule pubes cingebat teneras, Glaucia adulte, genas. Et iam desieras puer anne puella videri, cum properata dies abstulit omne decus. Sed neque functorum socius miscebere volgo nec metues Stygios flebilis umbra lacus, verum aut Persephonae Cinyreius ibis Adonis aut Iovis Elysii tu Catamitus eris. XV. MOSELLA Transieram celerem nebuloso flumine Navam addita miratus veteri nova moenia Vingo, aequavit Latias ubi quondam Gallia Cannas, infletaeque iacent inopes super arva catervae. Unde iter ingrediens nemorosa per avia solum et nulla humani spectans vestigia cultus praetereo arentem sitientibus undique terris Dumnissum riguasque perenni fonte Tabernas arvaque Sauromatum nuper metata colonis, et tandem primis Belgarum conspicor oris Noiomagum, divi castra inclita Constantini. Purior hic campis aer Phoebusque sereno lumine purpureum reserat iam sudus Olympum, nec iam consertis per mutua vincula ramis quaeritur exclusum viridi caligine caelum, sed liquidum iubar et rutilam visentibus aethram libera perspicui non invidet aura diei. In speciem tum me patriae cultumque nitentis Burdigalae blando pepulerunt omnia visu: culmina villarum pendentibus edita ripis et virides baccho colles at amoena fluenta subterlabentis tacito rumore Mosellae. Salve amnis laudate agris, laudate colonis, dignata imperio debent cui moenia Belgae, amnis odorifero iuga vitea consite baccho, consite gramineas, amnis viridissime, ripas! Naviger ut pelagus, devexas pronus in undas ut fluvius, vitreoque lacus imitate profundo, et rivos trepido potis aequiperare meatu, et liquido gelidos fontes praecellere potu: omnia solus habes, quae fons, quae rivus et amnis et lacus et bivio refluus manamine pontus. Tu, placidis praelapsus aquis, nec murmura venti ulla nec occulti pateris luctamina saxi; non spirante vado rapidos properare meatus cogeris, extantes medio non aequore terras interceptus habes, iusti ne demat honorem nominis, exclusum si dividat insula flumen. Tu duplices sortite vias et cum amne secundo defluis, ut celeres feriant vada concita remi, et cum per ripas nusquam cessante remulco intendunt collo malorum vincula nautae, ipse tuos quotiens miraris in amne recursus legitimosque putas prope segnius ire meatus! Tu neque limigenis ripam praetexeris ulvis nec piger inmundo perfundis litora caeno: sicca in primores pergunt vestigia lymphas. I nunc et Phrygiis sola levia consere crustis, tendens marmoreum laqueata per atria campum. Ast ego, despectis quae census opesque dederunt, naturae mirabor opus, non cura nepotum laetaque iacturis ubi luxuriatur egestas. Hic solidae sternunt umentia litora harenae, nec retinent memores vestigia pressa figuras. Spectaris vitreo per levia terga profundo, secreti nihil, amnis, habens: utque almus aperto panditur intuitu liquidis obtutibus aer nec placidi prohibent oculos per inania venti, sic demersa procul durante per intima visu cernimus arcanique patet penetrale profundi, cum vada lene meant liquidarum et lapsus aquarum prodit caerulea dispersas luce figuras: quod sulcata levi crispatur harena meatu, inclinata tremunt viridi quod gramina fundo, usque sub ingenuis agitatae fontibus herbae vibrantes patiuntur aquas, lucetque latetque calculus et viridem distinguit glarea muscum. Tota Caledoniis talis pictura Britannis, cum virides algas et rubra corallia nudat aestus et albentes, concharum germina, bacas, delicias hominum, locupletibus atque sub undis adsimulant nostros imitata monilia cultus. Haud aliter placidae subter vada laeta Mosellae detegit admixtos non concolor herba lapillos. Intentos tamen usque oculos errore fatigant interludentes, examina lubrica, pisces. Sed neque tot species obliquatosque natatus, quaeque per adversum succedunt agmina flumen, nominaque et cunctos numerosae stirpis alumnos edere fas aut ille sinit, cui cura secundae sortis et aequorei cessit tutela tridentis. Tu mihi flumineis habitatrix Nais in oris squamigeri gregis ede choros liquidoque sub alveo dissere caeruleo fluitantes amne catervas. Squameus herbosas capito inter lucet harenas viscere praetenero, fartim congestus aristis, nec duraturus post bina trihoria mensis: purpureisque salar stellatus tergora guttis, et nullo spinae nociturus acumine rhedo, effugiensque oculos celeri levis umbra natatu. Tuque per obliqui fauces vexate Saravi, qua bis terna fremunt scopulosis ostia pilis, cum defluxisti famae maioris in amnem, liberior laxos exerces, barbe, natatus: tu melior peiore aevo, tibi contigit omni spirantum ex numero non inlaudata senectus. Nec te puniceo rutilantem viscere, salmo, transierim, latae cuius vaga verbera caudae gurgite de medio summas referuntur in undas, occultus placido cum proditur aequore pulsus. Tu loricato squamosus pectore, frontem lubricus et dubiae facturus fercula cenae, tempora longarum fers incorrupte morarum, praesignis maculis capitis, cui prodiga nutat alvus opimatoque fluens abdomine venter. Quaeque per Illyricum, per stagna binominis Histri, spumarum indiciis caperis, mustela, natantum, in nostrum subvecta fretum, ne lata Mosellae flumina tam celebri defraudarentur alumno. Quis te naturae pinxit color! Atra superne puncta notant tergum, qua lutea circuit iris, lubrica caeruleus perducit tergora fucus; corporis ad medium fartim pinguescis, at illinc usque sub extremam squalet cutis arida caudam. Nec te, delicias mensarum, perca, silebo, amnigenos inter pisces dignande marinis, solus puniceis facilis contendere mullis: nam neque gustus iners, solidoque in corpore partes segmentis coeunt, sed dissociantur aristis. Hic etiam Latio risus praenomine, cultor stagnorum, querulis vis infestissima ranis, lucius, obscuras ulva caenoque lacunas obsidet. Hic nullos mensarum lectus ad usus fervet fumosis olido nidore popinis. Quis non et virides, vulgi solacia, tincas norit et alburnos, praedam puerilibus hamis, stridentesque focis, obsonia plebis, alausas, teque inter species geminas neutrumque et utrumque, qui nec dum salmo nec iam salar, ambiguusque amborum medio, sario, intercepte sub aevo? Tu quoque flumineas inter memorande cohortes, gobio, non geminis maior sine pollice palmis, praepinguis, teres, ovipara congestior alvo, propexique iubas imitatus, gobio, barbi. Nunc, pecus aequoreum, celebrabere, magne silure, quem velut Actaeo perductum tergora olivo amnicolam delphina reor: sic per freta magnum laberis et longi vix corporis agmina solvis aut brevibus defensa vadis aut fluminis ulvis. At cum tranquillos moliris in amne meatus, te virides ripae, te caerula turba natantum, te liquidae mirantur aquae: diffunditur alveo aestus et extremi procurrunt margine fluctus. Talis Atlantiaco quondam balaena profundo cum vento motuve suo telluris ad oras pellitur, exclusum fundit mare, magnaque surgunt aequora vicinique timent decrescere montes. Hic tamen, hic nostrae mitis balaena Mosellae exitio procul est magnusque honor additus amni. Iam liquidas spectasse vias et lubrica pisces agmina multiplicesque satis numerasse catervas. Inducant aliam spectacula vitea pompam sollicitentque vagos baccheia munera visus, qua sublimis apex longo super ardua tractu et rupes et aprica iugi flexusque sinusque vitibus adsurgunt naturalique theatro. Gauranum sic alma iugum vindemia vestit et Rhodopen proprioque nitent Pangaea Lyaeo: sic viret Ismarius super aequora Thracia collis, sic mea flaventem pingunt vineta Garumnam. Summis quippe iugis tendentis in ultima clivi conseritur viridi fluvialis margo Lyaeo. Laeta operum plebes festinantesque coloni vertice nunc summo properant, nunc deiuge dorso, certantes stolidis clamoribus. Inde viator riparum subiecta terens, hinc navita labens probra canunt seris cultoribus: adstrepit ollis et rupes et silva tremens et concavus amnis. Nec solos homines delectat scaena locorum: hic ego et agrestes Satyros et glauca tuentes Naidas extremis credam concurrere ripis, capripedes agitat cum laeta protervia Panas insultantque vadis trepidasque sub amne sorores terrent, indocili pulsantes verbere fluctum. Saepe etiam mediis furata e collibus uvas inter Oreiadas Panope fluvialis amicas fugit lascivos, paganica numina, Faunos. Dicitur et medio cum sol stetit igneus orbe, ad commune fretum Satyros vitreasque sorores consortes celebrare choros, cum praebuit horas secretas hominum coetu flagrantior aestus: tunc insultantes sua per freta ludere Nymphas et Satyros mersare vadis, rudibusque natandi per medias exire rnanus, dum lubrica falsi membra petunt liquidosque fovent pro corpore fluctus. Sed non haec spectata ulli nec cognita visu fas mihi sit pro parte loqui: secreta tegatur et commissa suis lateat reverentia rivis. Illa fruenda palam species, cum glaucus opaco respondet colli fluvius, frondere videntur fluminei latices et palmite consitus amnis. Quis color ille vadis, seras cum propulit umbras Hesperus et viridi perfundit monte Mosellam! Tota natant crispis iuga motibus et tremit absens pampinus et vitreis vindemia turget in undis. Adnumerat virides derisus navita vites, navita caudiceo fluitans super aequora lembo, per medium, qua sese amni confundit imago collis et umbrarum confinia conserit amnis. Haec quoque quam dulces celebrant spectacula remipedes medio certant cum flumine lembi [pompas, et varios ineunt flexus viridesque per oras stringunt attonsis pubentia germina pratis! Puppibus et proris alacres gestire magistros impubemque manum super amnica terga vagantem dum spectat ................... ........transire diem, sua seria ludo posthabet: excludit veteres nova gratia curas. Tales Cumano despectat in aequore ludos Liber, sulphurei cum per iuga consita Gauri perque vaporiferi graditur vineta Vesevi, cum Venus Actiacis Augusti laeta triumphis ludere lascivos fera proelia iussit Amores; qualia Niliacae classes Latiaeque triremes subter Apollineae gesserunt Leucados arces, aut Pompeiani Mylasena pericula belli Euboicae referunt per Averna sonantia cumbae; innocuos ratium pulsus pugnasque iocantes naumachiae Siculo qualis spectata Peloro caeruleus viridi reparat sub imagine pontus; non aliam speciem petulantibus addit ephebis pubertasque amnisque et picti rostra phaseli. Hos Hyperionio cum sol perfuderit aestu, reddit nautales vitreo sub gurgite formas, et redigit pandas inversi corporis umbras. Utque agiles motus dextra laevaque frequentant, et commutatis alternant pondera remis, unda refert alios, simulacra umentia, nautas. Ipsa suo gaudet simulamine nautica pubes, fallaces fluvio mirata redire figuras. Sic ubi compositos ostentatura capillos candentem late speculi explorantis honorem cum primum carae nutrix admovit alumnae, laeta ignorato fruitur virguncula ludo germanaeque putat formam spectare puellae; oscula fulgenti dat non referenda metallo aut fixas praetemptat acus aut frontis ad oram vibratos captat digitis extendere crines: talis ad umbrarum ludibria nautica pubes ambiguis fruitur veri falsique figuris. Iam vero accessus faciles qua ripa ministrat, scrutatur toto populatrix turba profundo heu male defensos penetrali flumine pisces. Hic medio procul amne trahens umentia lina nodosis decepta plagis examina verrit: ast hic, tranquillo qua labitur agmine flumen, ducit corticeis fluitantia retia signis: ille autem scopulis deiectas pronus in undas, inclinat lentae convexa cacumina virgae, inductos escis iaciens letalibus hamos. Quos ignara doli postquam vaga turba natantum rictibus invasit patulaeque per intima fauces sera occultati senserunt vulnera ferri, dum trepidant, subit indicium crispoque tremori vibrantis saetae nutans consentit harundo: nec mora et excussam stridenti verbere praedam dexter in obliquum raptat puer: excipit ictum spiritus, ut fractis quondam per inane flagellis aura crepat motoque adsibilat aere ventus. Exultant udae super arida saxa rapinae luciferique pavent letalia tela diei. Cuique sub amne suo mansit vigor, aere nostro segnis anhelatis vitam consumit in auris. Iam piger invalido vibratur corpore plausus, torpida supremos patitur iam cauda tremores, nec coeunt rictus, haustas sed hiatibus auras reddit mortiferos expirans branchia flatus. Sic, ubi fabriles exercet spiritus ignes, accipit alterno cohibetque foramine ventos lanea fagineis alludens parma cavernis. Vidi egomet quosdam leti sub fine trementes collegisse animas mox in sublime citatos cernua subiectum praeceps dare corpora in amnem, desperatarum potientes rursus aquarum. Quos impos damni puer inconsultus ab alto impetit et stolido captat prensare natatu. Sic Anthedonius Boeotia per freta Glaucus gramina gustatu postquam exitialia Circes expertus carptas moribundis piscibus herbas sumpsit, Carpathium subiit, novus accola, pontum. Ille hamis et rete potens, scrutator operti Nereos, aequoream solitus converrere Tethyn, inter captivas fluitavit praedo catervas. Talia despectant longo per caerula tractu pendentes saxis instanti culmine villae, quas medius dirimit sinuosis flexibus errans amnis et alternas comunt praetoria ripas. Quis modo Sestiacum pelagus, Nepheleidos Helles aequor, Abydeni freta quis miretur ephebi?. Quis Chalcedonio constratum ab litore pontum, regis opus magni, mediis euripus ubi undis Europaeque Asiaeque vetat concurrere terras? Non hic dira freti rabies, non saeva furentum proelia caurorum: licet hic commercia linguae iungere et alterno sermonem texere pulsu. Blanda salutiferas permiscent litora voces, et voces et paene manus: resonantia utrimque verba refert mediis concurrens fluctibus echo. Quis potis innumeros cultusque habitusque retexens pandere tectonicas per singula praedia formas? Non hoc spernat opus Gortynius aliger, aedis conditor Euboicae, casus quem fingere in auro conantem Icarios patrii pepulere dolores; non Philo Cecropius, non qui laudatus ab hoste clara Syracosii traxit certamina belli. Forsan et insignes hominumque operumque labores hic habuit decimo celebrata volumine Marceia hebdomas, hic clari viguere Menecratis artes atque Ephesi spectata manus vel in arce Minervae Ictinus, magico cui noctua perlita fuco allicit omne genus volucres perimitque tuendo. Conditor hic forsan fuerit Ptolomaidos aulae Dinochares 63, quadro cui in fastigia cono surgit et ipsa suas consumit pyramis umbras, iussus ob incesti qui quondam foedus amoris Arsinoen Pharii suspendit in aere templi. Spirat enim tecti testudine corus achates afflatamque trahit ferrato crine puellam. Hos ergo aut horum similes est credere dignum Belgarum in terris scaenas posuisse domorum, molitos celsas, fluvii decoramina, villas. Haec est natura sublimis in aggere saxi, haec procurrentis fundata crepidine ripae, haec refugit captumque sinu sibi vindicat amnem. Illa tenens collem, qui plurimus imminet amni, usurpat faciles per culta, per aspera visus utque suis fruitur felix speculatio terris. Quin etiam riguis humili pede condita pratis compensat celsi bona naturalia montis sublimique minans irrumpit in aethera tecto, ostentans altam, Pharos ut Memphitica, turrim. Huic proprium est clausos consaepto gurgite pisces apricas scopulorum inter captare novales, haec summis innixa iugis labentia subter flumina despectu iam caligante tuetur. Atria quid memorem viridantibus adsita pratis innumerisque super nitentia tecta columnis? Quid quae fluminea substructa crepidine fumant balnea, ferventi cum Mulciber haustus operto volvit anhelatas tectoria per cava flammas, inclusum glomerans aestu expirante vaporem? Vidi ego defessos multo sudore lavacri fastidisse lacus et frigora piscinarum, ut vivis fruerentur aquis, mox amne refotos plaudenti gelidum flumen pepulisse natatu. Quod si Cumanis huc afforet hospes ab oris, crederet Euboicas simulacra exilia Baias his donasse locis: tantum cultusque nitorque allicit et nullum parit oblectatio luxum. Sed mihi qui tandem finis tua glauca fluenta dicere dignandumque mari memorare Mosellam, innumeri quod te diversa per ostia late incurrunt amnes? Quamquam differre meatus possent, sed celerant in te consumere nomen. Namque et Promeae Nemesaeque adiuta meatu Sura tuas properat non degener ire sub undas, Sura interceptis tibi gratificata fluentis, nobilius permixta tuo sub nomine, quam si ignoranda patri confunderet ostia Ponto. Te rapidus Celbis, te marmore clarus Erubris, festinant famulis quam primum adlambere lymphis: nobilibus Celbis celebratur piscibus, ille praecipiti torquens cerealia saxa rotatu stridentesque trahens per levia marmora serras audit perpetuos ripa ex utraque tumultus. Praetereo exilem Lesuram tenuemque Drahonum, nec fastiditos Salmonae usurpo fluores. Naviger undisona dudum me mole Saravus tota veste vocat, longum qui distulit amnem, fessa sub Augustis ut volveret ostia muris. Nec minor hoc tacitum qui per sola pinguia labens stringit frugiferas felix Alisontia ripas. Mille alii, prout quemque suus magis impetus urget, esse tui cupiunt: tantus properantibus undis ambitus aut mores. Quod si tibi, dia Mosella, Smyrna suum vatem vel Mantua clara dedisset, cederet Iliacis Simois memoratus in oris nec praeferre suos auderet Thybris honores. Da veniam, da, Roma potens! Pulsa, oro, facessat Invidia et LatiaeNemesis non cognita linguae; imperii sedem Romae tenuere parentes. Salve, magne parens frugumque virumque, Mosella: te clari proceres, te bello exercita pubes, aemula te Latiae decorat facundia linguae. Quin etiam mores et laetum fronte serena ingenium natura tuis concessit alumnis. Nec sola antiquos ostentat Roma Catones, aut unus tantum iusti spectator et aequi pollet Aristides veteresque illustrat Athenas. Verum ego quid laxis nimium spatiatus habenis victus amore tui praeconia detero? Conde, Musa, chelyn, pulsis extremo carmine netis. Tempus erit, cum me studiis ignobilis oti mulcentem curas seniique aprica foventem materiae commendet honos: cum facta viritim Belgarum patriosque canam, decora inclita, mores, mollia subtili nebunt mihi carmina filo Pierides tenuique aptas subtemine telas percurrent: dabitur nostris quoque purpura fusis. Quis mihi tum non dictus erit? Memorabo quietos agricolas, legumque catos fandique potentes, praesidium sublime reis: quos curia summos municipum vidit proceres propriumque senatum: quos praetextati celebris facundia ludi contulit ad veteris praeconia Quintiliani: quique suas fexere urbes purumque tribunal sanguine et innocuas illustravere secures: aut Italum populos aquilonigenasque Britannos praefecturarum titulo tenuere secundo: quique caput rerum Romam, populumque patresque, tantum non primo rexit sub nomine, quamvis par fuerit primis; festinat solvere tandem errorem Fortuna suum libataque supplens praemia iam veri fastigia reddat honoris nobilibus repetenda nepotibus. At modo coeptum detexatur opus dilata et laude virorum, dicamus laeto per rura virentia tractu felicem fluvium Rhenique sacremus in undas. Caeruleos nunc, Rhene, sinus hyaloque virentem pande peplum spatiumque novi metare fluenti, fraternis cumulandus aquis: nec praemia in undis sola, sed Augustae veniens quod moenibus urbis spectavit iunctos natique patrisque triumphos, hostibus exactis Nicrum super et Lupodunum et fontem Latiis ignotum annalibus Histri. Haec profligati venit modo laurea belli: hinc alias aliasque feret. Vos pergite iuncti et mare purpureum gemino propellite tractu. Neu vereare minor, pulcherrime Rhene, videri: invidiae nihil hospes habet: potiere perenni nomine: tu fratrem famae securus adopta. Dives aquis, dives Nymphis, largitor utrique alveus extendet geminis divortia ripis communesque vias diversa per ostia fundet. Accedent vires, quas Francia 80 quasque Chamaves Germanique tremant: tunc verus habebere limes. Accedet tanto geminum tibi nomen ab amni, cumque unus de fonte fluas, dicere bicornis. Haec ego, Vivisca ducens ab origine gentem, Belgarum hospitiis non per nova foedera notus, Ausonius, nomen Latium, patriaque domoque Gallorum extremos inter celsamque Pyrenen, temperat ingenuos qua laeta Aquitanica mores, audax exigua fide concino. Fas mihi sacrum perstrinxisse amnem tenui libamine Musae. Nec laudem affecto, veniam peto: sunt tibi multi, alme amnis, sacros qui sollicitare fluores Aonidum totamque solent haurire Aganippen.. Ast ego, quanta mei dederit se vena liquoris, Burdigalam cum me in patriam nidumque senectae Augustus pater et nati, mea maxima cura, fascibus Ausoniis decoratum et honore curuli mittent, emeritae post munera disciplinae, latius Arctoi praeconia persequar amnis. Addam urbes, tacito quas subterlaberis alveo, moeniaque antiquis te prospectantia muris: addam praesidiis dubiarum condita rerum, sed modo securis non castra, sed horrea Belgis: addam felices ripa ex utraque colonos teque inter medios hominumque boumque labores stringentem ripas et pinguia culta secantem. Non tibi se Liger anteferet, non Axona praeceps Matrona non, Gallis Belgisque intersita finis, Santonico refluus non ipse Carantonus aestu. Concedet gelido Durani de monte volutus amnis et auriferum postponet Gallia Tarnen insanumque ruens per saxa rotantia late in mare purpureum, dominae tamen ante Mosellae numine adorato, Tarbellicus ibit Aturrus. Corniger externas celebrande Mosella per oras, nec solis celebrande locis, ubi fonte supremo exseris auratum taurinae frontis honorem, quave trahis placidos sinuosa per arva meatus vel qua Germanis sub portibus ostia solvis: si quis honos tenui volet aspirare Camenae, perdere si quis in his dignabitur otia Musis, ibis in ora hominum laetoque fovebere cantu. Te fontes vivique lacus, te caerula noscent flumina, te veteres, pagorum gloria, luci: te Druna, te sparsis incerta Druentia ripis Alpinique colent fluvii, duplicemque per urbem qui meat et Dextrae Rhodanus dat nomina ripae: te stagnis ego caeruleis magnumque sonoris amnibus, aequoreae te commendabo Garumnae. XVI. ORDO URBIUM NOBILIUM 1. ROMA. Prima urbes inter, divum domus, aurea Roma. 2-3. CONSTANTINOPOLIS ET CARTHAGO. Constantinopoli adsurgit Carthago priori, non toto cessura gradu, quia tertia dici fastidit, non ausa locum sperare secundum, qui fuit ambarum. Vetus hanc opulentia praefert, hanc fortuna recens: fuit haec, subit ista novisque excellens meritis veterem praestringit honorem et Constantino concedere cogit Elissam. Accusat Carthago deos iam plena pudoris, nunc quoque si cedat, Romam vix passa priorem. Conponat vestros fortuna antiqua tumores. Ite pares, tandem memores, quod numine divum angustas mutastis opes et nomina: tu cum Byzantina, Lygos, tu Punica Byrsa fuisti. 4-5. ANTIOCHIA ET ALEXANDRIA. Tertia Phoebeae lauri domus Antiochia, vellet Alexandri si quarta colonia poni. Ambarum locus unus et has furor ambitionis in certamen agit vitiorum. Turbida vulgo utraque et amentis populi male sana tumulu. Haec Nilo munita quod est penitusque repostis insinuata locis, fecunda et tuta superbit: illa, quod infidis opponitur aemula Persis. Et vos ite pares Macetumque adtollite nomen. Magnus Alexander te condidit: illa Seleucum nuncupat, ingenuum cuius fuit ancora signum, qualis inusta solet generis nota certa: per omnem nam subolis seriem nativa cucurrit imago. 6. TREVERIS Armipotens dudum celebrari Gallia gestit Trevericaeque urbis solium, quae proxima Rheno pacis ut in mediae gremio secura quiescit, imperii vires quod alit, quod vestit et armat. Lata per extentum procurrunt moenia collem: largus tranquillo praelabitur amne Mosella, longinqua omnigenae vectans conmercia terrae. 7. MEDIOLANUM Et Mediolani mira omnia, copia rerum, innumerae cultaeque domus, facunda virorum ingenia et mores laeti, tum duplice muro amplificata loci species populique voluptas, circus, et inclusi moles cuneata theatri, templa Palatinaeque arces opulensque moneta et regio Herculei celebris sub honore lavacri; cunctaque marmoreis ornata peristyla signis moeniaque in valli formam circumdata limbo. Omnia quae magnis operum velut aemula formis excellunt nec iuncta premit vicinia Romae. 8. CAPUA. Nec Capuam pago cultuque penuque potentem, deliciis, opibus famaque priore silebo, fortuna variante vices, quae freta secundis nescivit servare modum. Nunc subdita Romae aemula, nunc fidei memor; ante infida, senatum sperneret an coleret dubitans, sperare curules Campanis ausa auspiciis unoque suorum consule, ut imperium divisi adtolleret orbis. Quin etiam rerum dominam Latiique parentem adpetiit bello, ducibus non freta togatis, Hannibalis iurata armis deceptaque in hostis servitium demens specie transivit erili. Mox ut in occasum vitiis communibus acti conruerunt Poeni luxu, Campania fastu, (heu numquam stabilem sortita superbia sedem!). Illa potens opibusque valens, Roma alter comere quae paribus potuit fastigia conis, octavum reiecta locum vix paene tuetur. 9. AQUILEIA . Non erat iste locus: merito tamen aucta recenti nona inter claras Aquileia cieberis urbes, Itala ad Illyricos obiecta colonia montes, moenibus et portu celeberrima. Sed magis illud eminet, extremo quod te sub tempore legit, solveret exacto cui sera piacula lustro Maximus, armigeri quondam sub nomine lixae. Felix, quae tanti spectatrix laeta triumphi punisti Ausonio Rutupinum Marte latronem. 10. ARELAS. Pande, duplex Arelate, tuos blanda hospita portus, Gallula Roma Arelas, quam Narbo Martius et quam accolit Alpinis opulenta Vienna colonis, praecipitis Rhodani sic intercisa fluentis, ut mediam facias navali ponte plateam, per quem Romani conmercia suscipis orbis nec cohibes populosque alios et moenia ditas, Gallia quis fruitur gremioque Aquitania lato. 11-12-13-14. HISPALIS (vel EMERITA), CORDUBA, TARRACO, BRACARA. Clara mihi post has memorabere nomen Hiberum, Hispalis [vel Emerita], aequoreus quam praeterlabitur amnis, submittit cui tota suos Hispania fasces. Corduba non, non arce potens tibi Tarraco certat quaeque sinu pelagi iactat se Bracara dives. 15 . ATHENAE. Nunc et terrigenis patribus memoremus Athenas, Pallados et Consi quondam certaminis arcem, paciferae primum cui contigit arbor olivae, Attica facundae cuius mera gloria linguae, unde per Ioniae populos et nomen Achaeum versa Graia manus centum se effudit in urbes. 16-17. CATINA, SYRACUSAE. Quis Catinam sileat, quis quadruplices Syracusas? Hanc ambustorum fratrum pietate celebrem, illam complexam miracula fontis et amnis, qua maris Ionii subter vada salsa meantes consociant dulces placita sibi sede liquores, incorruptarum miscentes oscula aquarum. 18. TOLOSA. Non umquam altricem nostri reticebo Tolosam, coctilibus muris quam circuit ambitus ingens perque latus pulchro praelabitur amne Garumna, innumeris cultam populis, confinia propter ninguida Pyrenes et pinea Cebennarum, inter Aquitanas gentes et nomen Hiberum. Quae modo quadruplices ex se cum effuderit urbes, non ulla exhaustae sentit dispendia plebis, quos genuit cunctos gremio complexa colonos. 19. NARBONA. Nec tu, Martie 33 Narbo, silebere, nomine cuius fusa per immensum quondam provincia regnum optinuit multos dominandi iure colonos. Insinuant qua se Sequanis Allobroges oris excluduntque Italos Alpina cacumina fines, qua Pyrenaicis nivibus dirimuntur Hiberi, qua rapitur praeceps Rhodanus genitore Lemanno interiusque premunt Aquitanica rura Cebennae usque in Teutosagos, paganica nomina, Belcas, totum Narbo fuit: tu Gallia prima togati nominis attollis Latio proconsule fasces, Quis memoret portusque tuos montesque lacusque, quis populos vario discrimine vestis et oris? Quodque tibi Pario quondam de marmore templum tantae molis erat, quantam non sperneret olim Tarquinius Catulusque iterum postremus et ille, aurea qui statuit Capitoli culmina, Caesar? Te maris Eoi merces et Hiberica ditant aequora, te classes Libyci Siculique profundi, et quidquid vario per flumina, per freta cursu advehitur, toto tibi navigat orbe cataplus. 20. BURDIGALA. Impia iamdudum condemno silentia, quod te, o patria, insignem Baccho fluviisque virisque, moribus ingeniisque hominum procerumque senatu, non inter primas memorem, quasi conscius urbis exiguae immeritas dubitem contingere laudes. Non pudor hinc nobis. Nec enim mihi barbara Rheni ora nec arctoo domus est glacialis in Haemo: Burdigala est natale solum, clementia caeli mitis ubi et riguae larga indulgentia terrae, ver longum brumaeque novo cum sole tepentes aestifluique amnes, quorum iuga vitea subter fervent aequoreos imitata fluenta meatus. Quadrua murorum species, sic turribus altis ardua, ut aerias intrent fastigia nubes. Distinctas in terna vias mirere, domorum dispositum et latas nomen servare plateas, tum respondentes directa in compita portas per mediumque urbis fontani fluminis alveum, quem pater Oceanus refluo cum impleverit aestu, adlabi totum spectabis classibus aequor. Quid memorem Pario contectum marmore fontem Euripi fervere freto? Quanta umbra profundi! Quantus in amne tumor! Quanto ruit agmine praeceps marginis extenti bis sena per ostia cursu, innumeros populi non umquam exhaustus ad usus! Hunc cuperes, rex Mede, tuis contingere castris, flumina consumpto cum defecere meatu, huius fontis aquas peregrinas ferre per urbes, unum per cunctas solitus potare Choaspen. Salve, fons ignote ortu, sacer, alme, perennis, vitree, glauce, profunde, sonore, inlimis, opace. Salve, urbis genius, medico potabilis haustu, Divona Celtarum lingua, fons addite divis. Non Aponus potu, vitrea non luce Nemausus purior, aequoreo non plenior amne Timavus. Hic labor extremus celebres collegerit urbes. Utque caput numeri Roma inclita, sic capite isto Burdigala ancipiti confirmet vertice sedem. Haec patria est: patrias sed Roma supervenit omnes. Diligo Burdigalam, Romam colo. Civis in hac sum, consul in ambabus: cunae hic, ibi sella curulis. XVII. LUDUS SEPTEM SAPIENTUM 1. AUSONIUS CONSUL DREPANIO PROCONS. SALUTEM Ignoscenda istaec an cognoscenda rearis, adtento, Drepani, perlege iudicio. Aequanimus fiam te iudice, sive legenda, sive tegenda putes carmina, quae dedimus. Nam primum est meruisse tuum, Pacate, favorem: proxima defensi cura pudoris erit. Possum ego censuram lectoris ferre severi et possum modica laude placere mihi. Novit equus plausae sonitum cervicis amare, novit et intrepidus verbera lenta pati. Maeonio qualem cultum quaesivit Homero censor Aristarchus normaque Zenodoti! Pone obelos igitur, primorum stemmata vatum: palmas, non culpas esse putabo meas et correcta magis quam condemnata vocabo, adponet docti quae mihi lima viri. Interea arbitrii subiturus pondera tanti, optabo, ut placeam: si minus, ut lateam. 2. PROLOGUS Septem sapientes, nomen quibus istud dedit superior aetas nec secuta sustulit, hodie in orchestram palliati prodeunt. Quid erubescis tu, togate Romule, scaenam quod introibunt tam clari viri? Nobis pudendum hoc, non et Atticis quoque, quibus theatrum curiae praebet vicem. Nostris negotis sua loca sortito data. Campus comitiis, ut conscriptis curia, forum atque rostra separat ius civium. Una est Athenis atque in omni Graecia ad consulendum publici sedes loci, quam in urbe nostra sero luxus condidit. Aedilis olim scaenam tabulatam dabat subito excitatam nulla mole saxea. Murena sic et Gallius: nota eloquar. Postquam potentes nec verentes sumptuum nomen perenne crediderunt, si semel constructa moles saxeo fundamine in omne tempus conderet ludis locum: cuneata crevit haec theatri inmanitas. Pompeius hanc et Balbus et Caesar dedit Octavianus, concertantes sumptibus. Sed quid ego istaec? Non hac causa huc prodii, ut expedirem, quis theatra, quis forum, quis condidisset privas partes moenium: set ut verendos disque laudatos viros praegrederer agerem quid vellent sibi Pronuntiare suas solent sententias, quas quisque iam prudentium anteverterit. Scitis profecto, quae sint: set si memoria rebus vetustis cludit, veniet ludius edissertator harum, quas teneo minus. 3 LUDIUS Delphis Solonem scripse fama est Atticum gnothi seauton, quod Latinum est: Nosce te. Multi hoc Laconis esse Chilonis putant. Spartane Chilon, sit tuum necne ambigunt, quod introfertur: hora telos makrou biou, finem intueri longae vitae qui iubes. Multi hoc Solonem dixe Croeso existimant. Et Pittacum dixisse fama est Lesbium: gignoske kairon. Tempus ut noris, iubet. Set kairos iste tempestivum tempus est. Bias Prieneus dixit: hoi pleistoi kakoi, quod est Latinum: plures hominum sunt mali Set imperitos scito, quos dixit malos. Melete to pan Periandri est Corinthii meditationem esse totum qui putat. Ariston metron esse dixit Lindius Cleobulus, hoc est: optimus cunctis modus. Thales eggya para d'hata protulit, spondere qui nos, noxa quia praesto est, vetat. Hoc nos monere faeneratis non placet. Dixi: recedam; legifer venit Solon. 4 SOLON De more Graeco prodeo in scaenam Solon, septem sapientum fama cui palmam dedit. Set fama non est iudicii severitas; neque esse primum, verum me unum existimo, aequalitas quod ordinem nescit pati. Recte olim ineptum Delphicus iussit deus quaerentem, quisnam primus sapientum foret, ut in orbe tereti nominum sertum inderet, ne primus esset, ne vel imus quispiam. Eorum e medio prodeo gyro Solon, ut, quod dixisse Croeso regi existimor, id omnis hominum secta sibi dictum putet. Graece coactum est: hora telos makrou biou: quod longius fit, si Latine edisseras: spectare vitae iubeo cunctos terminum. Proinde miseros aut beatos dicere evita, quod sunt semper ancipiti statu. Id adeo sic est. Si queam, paucis loquar. Rex, an tyrannus, Lydiae Croesus fuit his in beatis, dives insanum in modum, lateribus aureis templa qui divis dabat. Is me evocavit. Venio dicto oboediens, meliore ut uti rege possint Lydii. Rogat, beatum prodam, si quem noverim. Tellum ne dico, civem non ignobilem: pro patria pugnans iste vitam obiecerat. Despexit, alium quaerit. Inveni Aglaum: fines agelli proprii numquam excesserat. At ille ridens: «quo dein me ponis loco, beatus orbe toto qui solus vocor?» «Spectandum» dico «terminum vitae prius, tum iudicandum, si manet felicitas ». Dictum moleste Croesus accepit. Ego relinquo regem. Bellum ille in Persas parat. Profectus, victus, vinctus, regi deditus. +At ille captans funeris instar sui, qua flamma totum se per ambitum dabat volvens in altum fumidos aestu globos. Ac paene sero Croesus ingenti sono, «o vere vates», inquit, «o Solon, Solon». Clamore magno ter Solonem nuncupat. Qua voce Cyrus motus extingui iubet gyrum per omnem et destrui ardentem pyram. Et commodum profusus imber nubibus repressit ignem. Croesus ad regem ilico per ministrorum ducitur lectam manum. Interrogatus, quem Solonem diceret et quam ciendi causam haberet nominis, seriem per omnem cuncta regi edisserit. Miseratur ille vimque fortunae videns laudat Solonem, Croesum in amicis habet vinctumque pedicis aureis secum iubet reliquum quod esset vitae totum degere. Ego duorum regum testimonio laudatus et probatus ambobus fui. Quodque uni dictum est, quisque sibi dictum putet. Ego iam peregi, qua de causa huc prodii. Venit ecce Chilon. Vos valete et plaudite. 5 CHILON Lumbi sedendo, oculi spectando dolent, manendo Solonem, quoad sese recipiat. Hui, quam pauca! quam diu locuntur Attici! Unam trecentis versibus sententiam tandem peregit meque respectans abit. Spartanus ego sum Chilon, qui nunc prodeo. Brevitate nota, qua Lacones utimur, commendo nostrum gnothi seauton, nosce te, quod in columna iam tenetur Delphica. Labor molestus iste fructi est optimi, quid ferre possis, quidve non dinoscere: noctu diuque, quae geras, quae gesseris, ad usque puncti tenuis instar quaerere. Officia cuncta, pudor, honor, constantia in hoc et illa spreta nobis gloria. Dixi. Valete memores: plausum non moror. 6 CLEOBULUS Cleobulus ego sum, parvae civis insulae, magnae sed auctor, qua cluo, sententiae, ariston metron quem dixisse existimant. Interpretare tu, qui orchestrae proximus gradibus propinquis in quattuordecim sedes: ariston metron an sit «optimus modus», dic. Annuisti. Gratiam habeo. Persequar per ordinem. Iam dixit ex isto loco Afer poeta vester a «ut ne quid nimis», et noster quidam meden agan. Huc pertinet uterque sensus, Italus seu Dorius. Fandi, tacendi, somni, vigiliae est modus, beneficiorum, gratiarum, iniuriae, studii, laborum: vita in omni quidquid est, istum requirit optimae pausae modum. Dixi: recedam. Sit modus: venit Thales. 7 THALES Milesius sum Thales, aquam qui principem rebus creandis dixi, ut vates Pindarus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dedere piscatores extractum mari. Namque hi iubente Delio me legerant, quod ille munus hoc sapienti miserat. Ego recusans non recepi et reddidi ferendum ad alios, quos priores crederem. Dein per omnes septem sapientes viros missum ac remissum rursus ad me deferunt. Ego receptum consecravi Apollini. Nam si sapientem deligi Phoebus iubet, non hominem quemquam, set deum credi decet. Is igitur ego sum. Causa set in scaenam fuit mihi prodeundi, quae tribus ante me, adsertor ut sententiae fierem meae. Ea displicebit, non tamen prudentibus, quos docuit usus et peritos reddidit. £ggya para d'hata Graece dicimus; Latinum est: «sponde; noxa praesto tibi est». Per mille possim currere exempla, ut probem praedes vadesque paenitudinis reos; sed nolo nominatim quemquam dicere. Sibi quisque vestrum dicat et secum putet, spondere quantis damno fuerit et malo. Gratum hoc officium maneat, ambobus tamen. Pars plaudite ergo, pars offensi explodite. 8. BIAS Bias Prieneus dixi, hoi pleistoi kakoi, Latine dictum suspicor «plures mali ». Dixisse nollem: veritas odium parit. Malos sed imperitos dixi et barbaros, qui ius et aequum sacros mores neclegunt. Nam populus iste, quo theatrum cingitur, totus bonorum est. Hostium tellus habet, dixisse quos me creditis, plures malos. Sed nemo quisquam tam malus iudex fuat, qui non bonorum partibus se copulet, sive ille vere bonus est, seu dici studet. Iam fugit illud nomen invisum mali. Abeo. Valete et plaudite, plures boni. 9 PITTACUS Mytilena ortus Pittacus sum Lesbius, gignoske kairon qui docui sententiam. sed iste kairos, tempus ut noris, monet et esse kairon, tempestivum quod vocant. Romana sic est vox «veni in tempore ». Vester quoque comicus Terentius rerum omnium esse primum tempus autumat, ad Antiphilam quom venerat servus Dromo nullo inpeditam, temporis servans vicem. Reputate cuncti, quotiens offensam incidat, spectata cui non fuerit opportunitas. Tempus me abire, molestus ne sim: plaudite. 10 PERIANDER Ephyra creatus huc Periander prodeo, melete to pan qui dixi et dictum probo, meditationem esse totum quod geras. Is quippe solus rei gerendae est efficax, meditatur omne qui prius negotium. Adversa rerum vel secunda praedicat meditanda cunctis comicus Terentius. Locare sedes, bellum gerere aut ponere, magnas modicasque res, etiam parvas quoque agere volentem semper meditari decet. Nam segniores omnes in coeptis novis, meditatio si rei gerendae defuit. Nil est, quod ampliorem curam postulet, quam cogitare, quid gerendum sit. Dehinc incogitantes fors, non consilium regit. Sed ego me ad partes iam recipio. Plaudite, meditati ut vestram rem curetis publicam. XVIII CAESARES I [MONOSTICHA] 1 AUSONIUS HESPERIO FILIO S.D. Caesareos proceres, in quorum regna secundis consulibus dudum Romana potentia cessit, accipe bis senos. Sua quemque monosticha signant, quorum per plenam seriem Suetonius olim nomina res gestas vitamque obitumque peregit. 2 MONOSTICHA DE ORDINE IMPERATORUM Primus regalem patefecit Iulius aulam Caesar et Augusto nomen transcripsit et arcem. Privignus post hunc regnat Nero Claudius, a quo Caesar, cognomen caligae cui castra dederunt. CLaudius hinc potitur regno. Post quem Nero saevus ultimus Aeneadum. Post hunc tres, nec tribus annis: Galba senex, frustra socio confisus inerti, mollis Otho, infami per luxum degener aevo, nec regno dignus nec morte Vitellius ut vir. His decimus fatoque accitus Vespasianus et Titus imperii felix brevitate. Secutus frater. Quem calvum dixit sua Roma Neronem. 3 DE AETATE IMPERII EORUM MONOSTICHA Iulius, ut perhibent, divus trieteride regnat. Augustus post lustra decem sex prorogat annos. Et ter septenis geminos Nero Claudius addit. Tertia finit hiems grassantia tempora Gai. Claudius hebdomadam duplicem trahit et Nero dirus tantundem, summae consul sed defuit unus. Galba senex, Otho lascive et famose Vitelli, tertia vos Latio regnantes nesciit aestas, ...................... implet fatalem decadam sibi Vespasianus. Ter dominante Tito cingit nova laurea Ianum. Quindecies saevis potitur tum frater habenis. 4 DE OBITU SINGULORUM MONOSTICHA Iulius interiit Caesar grassante senatu. Addidit Augustum divis matura senectus. Sera senex Capreis exul Nero fata peregit. Expetiit poenas de Caesare Chaerea mollis. Claudius ambiguo conclusit fata veneno. Matricida Nero proprii vim pertulit ensis. Galba senex periit, saevo prostratus Othone. Mox Otho famosus, clara set morte potitus. Prodiga succedunt perimendi sceptra Vitelli. Laudatum imperium, mors lenis Vespasiano. At Titus, orbis amor, rapitur florentibus annis. Sera gravem perimunt, set iusta piacula fratrem. II TETRASTICHA 1. Nunc et praedictos et regni sorte sequentes expediam, series quos tenet imperii. Incipiam ab divo percurramque ordine cunctos, novi Romanae quos memor historiae. 2 IULIUS CAESAR Imperium, binis fuerat solemne quod olim consulibus, Caesar Iulius optinuit. Set brevi ius regni, sola trieteride gestum: perculit armatae factio saeva togae. 3 OCTAVIUS AUGUSTUS Ultor successorque dehinc Octavius, idem Caesar et Augusti nomine nobilior. Longaeva et numquam dubiis violata potestas in terris positum credidit esse deum. 4 TIBERIUS NERO Praenomen Tiberi nanctus Nero prima iuventae tempora laudato gessit in imperio. Frustra dehinc solo Caprearum clausus in antro quae prodit vitiis, credit operta locis. 5 CAESAR CALIGULA Post hunc castrensis caligae cognomine Caesar successit saevo saevior ingenio, caedibus incestisque dehinc maculosus et omni crimine pollutum qui superavit avum. 6 CLAUDIUS Claudius inrisae privato in tempore vitae, in regno specimen prodidit ingenii. Libertina tamen, nuptarum et crimina passus non faciendo nocens, set patiendo fuit. 7 NERO Aeneadum generis qui sextus et ultimus heres, polluit et clausit Iulia sacra Nero. Nomina quot pietas, tot habet quoque crimina vitae. Disce ex Tranquillo: set meminisse piget. 8 GALBA Spem frustrate senex, privatus sceptra mereri visus et imperio proditus inferior. Fama tibi melior iuveni: set iustior ordo est complacuisse dehinc, displicuisse prius. 9 OTHO Aemula polluto gesturus sceptra Neroni obruitur celeri raptus Otho exitio. Fine tamen laudandus erit, qui morte decora hoc solum fecit nobile, quod periit. 10 VITELLIUS Vitae sors, mors foeda tibi, nec digne, Vitelli, qui fieres Caesar: sic sibi fata placent. Umbra tamen brevis imperii, quia praemia regni saepe indignus adit, non nisi dignus habet. 11 VESPASIANUS Quaerendi adtentus, moderato commodus usu, auget nec reprimit Vespasianus opes. Olim qui dubiam privato in tempore famam, rarum aliis, princeps transtulit in melius. 12 TITUS Felix imperio, felix brevitate regendi, expers civilis sanguinis, orbis amor, unum dixisti moriens te crimen habere: set nulli de te, non tibi credidimus. 13 DOMITIANUS Hactenus edideras dominos, gens Flavia, iustos. Cur duo quae dederant, tertius eripuit? Vix tanti est habuisse illos, quia dona bonorum sunt brevia, aeternum, quae nocuere, dolent. 14 NERVA Proximus extincto moderatur sceptra tyranno Nerva senex, princeps nomine, mente parens, Nulla viro suboles. Imitatur adoptio prolem, quam legisse iuvat, quam genuisse velit. 15 TRAIANUS Adgreditur regimen viridi Traianus in aevo, belli laude prior, cetera patris habens. Hic quoque prole carens sociat sibi sorte legendi, quem fateare bonum, diffiteare parem. 16 HADRIANUS Aelius hinc subiit mediis praesignis in actis: principia et finem fama notat gravior. Orbus et hic, cui iunctus erit documenta daturus, adsciti quantum praemineant genitis. 17 ANTONINUS PIUS Antoninus abhinc regimen capit: ille vocatu consultisque Pius, nomen habens meriti. Filius huic fato nullus, set lege suorum a patria sumpsit, qui regeret patriam. 18 M. ANTONINUS Post Marco tutela datur, qui scita Platonis flexit ad imperium, patre Pio melior. Successore suo moriens, set principe pravo, hoc solo patriae, quod genuit, nocuit. 19 COMMODUS Commodus insequitur pugnis maculosus harenae, Thraecidico princeps bella movens gladio, eliso tandem persolvens gutture poenas, criminibus fassus matris adulterium. 20 HELVIUS PERTINAX Helvi, iudicio et consulto lecte senati, princeps decretis prodite, non studiis. Quod doluit male fida cohors, errore probato, curia quod castris cesserat imperio. 21 DIDIUS IULIANUS Di bene, quod spoliis Didius non gaudet opimis et cito periuro praemia adempta seni. Tuque, Severe pater, titulum ne horresce novantis. Non rapit imperium vis tua, sed recipit. 22 SEVERUS PERTINAX Impiger egelido movet arma Severus ab Histro, ut parricidae regna adimat Didio. Punica origo illi, set qui virtute probaret non obstare locum, cum valet ingenium. 23 BASSIANUS ANTONINUS SIVE CARACALLA Dissimilis virtute patri et multo magis illi, cuius adoptivo nomine te perhibes, fratris morte nocens, punitus fine cruento, inrisu populi tu, Caracalla, magis. 24 OPILIUS MACRINUS Principis hinc custos sumptum pro Caesare ferrum vertit in auctorem caede Alacrinus iners. Mox cum prole ruit. Gravibus pulsare querellis cesset perfidiam: quae patitur, meruit. 25 ANTONINUS HELIOGABALUS Tune etiam Augustae sedis penetralia foedas, Antoninorum nomina falsa gerens? ................... ................... XIX. [LIBRI DE FASTIS] CONCLUSIO I. AUSONIUS HESPERIO FILIO SALUTEM (Consulari libro subiciendi quem ego ex cunctis consulibus unum coegi. Gregorio ex praef.). Ignota aeternae ne sint tibi tempora Romae, regibus et patrum ducta sub imperiis, digessi fastos et nomina praepetis aevi, sparsa iacent Latiam si qua per historiam. Sit tuus hic fructus, vigilatas accipe noctes: obsequitur studio nostra lucerna tuo. Tu quoque venturos per longum consere Ianos, ut mea digessit pagina praeteritos. Exemplum iam patris habes, ut protinus et te adgreget Ausoniis purpura consulibus. 2 SUPPUTATIO AB URBE CONDITA IN CONSULATUM NOSTRUM Annis undecies centum coniunge quaternos, undecies unumque super, trieterida necte: haec erit aeternae series ab origine Romae. 3 IN FINE EIUSDEM LIBRI ADDITI Hactenus adscripsi fastos. Si fors volet, ultra adiciam: si non, qui legis, adicies. Scire cupis, qui sim? Titulum, qui quartus ab imo est, quaere: leges nomen consulis Ausonii. 4 DE EODEM Urbis ab aeternae deductam rege Quirino annorum seriem cum, Procule, accipies, mille annos centumque et bis fluxisse novenos consulis Ausonii nomen ad usque leges. Fors erit, ut, lustrum cum se cumulaverit istis, confectam Proculus signet Olympiadem. XX CUPIDO CRUCIATUS 1 AUSONIUS GREGORIO FILIO SALUTEM. En umquam vidisti nebulam pictam in pariete? Vidisti utique et meministi. Treveris quippe in triclinio Zoili fucata est pictura haec: Cupidinem cruci affigunt mulieres amatrices, non istae de nostro saeculo, quae sponte peccant, sed illae heroicae, quae sibi ignoscunt et plectunt deum, quarum partem in lugentibus campis Maro noster enumerat. Hanc ego imaginem specie et argumento miratus sum. Deinde mirandi stuporem transtuli ad ineptiam poetandi. Mihi praeter lemma nihil placet. Sed commendo tibi errorem meum. Naevos nostros et cicatrices amamus, nec soli nostro vitio peccasse contenti, affectamus ut amentur. Verum quid ego huic eclogae studiose patrocinor? Certus sum, quodcumque meum scieris, amabis; quod magis spero quam ut laudes. Vale ac dilige parentem. 2 CUPIDO CRUCIATUS Aeris in campis, memorat quos musa Maronis, myrteus amentes ubi lucus opacat amantes, orgia ducebant heroides et sua quaeque, ut quondam occiderant, leti argumenta gerebant, errantes silva in magna et sub luce maligna inter harundineasque comas gravidumque papaver et tacitos sine labe lacus, sine murmure rivos. Quorum per ripas nebuloso lumine marcent fleti, olim regum et puerorum nomina, flores: mirator Narcissus et Oebalides Hyacinthus et Crocus auricomans et murice pictus Adonis et tragico scriptus gemitu Salaminius Aeas; omnia quae lacrimis et amoribus anxia maestis exercent memores obita iam morte dolores: rursus in amissum revocant heroidas aevum. Fulmineos Semele decepta puerpera partus deflet et ambustas lacerans per inania cunas ventilat ignavum simulati fulguris ignem. Irrita dona querens, sexu gavisa virili, maeret in antiquam Caenis revocata figuram. Vulnera siccat adhuc Procris Cephalique cruentam diligit et percussa manum. Fert fumida testae lumina Sestiaca praeceps de turre puella. Et de nimboso saltum Leucate minatur ........................... Harmoniae cultus Eriphyle maesta recusat, infelix nato nec fortunata marito. Tota quoque aeriae Minoia fabula Cretae picturarum instar tenui sub imagine vibrat. Pasiphae nivei sequitur vestigia tauri, Licia fert glomerata manu deserta Ariadne. Respicit abiectas desperans Phaedra tabellas. Haec laqueum gerit, haec vanae simulacra coronae: Daedaliae pudet hanc latebras subiisse iuvencae. Praereptas queritur per inania gaudia noctes Laudamia duas, vivi functique mariti. Parte truces alia strictis mucronibus omnes et Thisbe et Canace et Sidonis horret Elissa, Coniugis haec, haec patris et haec gerit hospitis ensem. Errat et ipsa, olim qualis per Latmia saxa Endymioneos solita affectare sopores cum face et astrigero diademate Luna bicornis. Centum aliae veterum recolentes vulnera amorum dulcibus et maestis refovent tormenta querellis. Quas inter medias furvae caliginis umbram dispulit inconsultus Amor stridentibus alis. Agnovere omnes puerum memorique recursu communem sensere reum, quamquam umida circum nubila et auratis fulgentia cingula bullis et pharetram et rutilae fuscarent lampados ignem; agnoscunt tamen et vanum vibrare vigorem occipiunt hostemque unum loca non sua nactum, cum pigros ageret densa sub nocte volatus, facta nube premunt. Trepidantem et cassa parantem suffugia in coetum mediae traxere catervae. Eligitur maesto myrtus notissima luco, invidiosa deum poenis. Cruciaverat illic spreta olim memorem Veneris Proserpina Adonin, Huius in excelso suspensum stipite Amorem devinctum post terga manus 23 substrictaque plantis vincula maerentem nullo moderamine poenae affìciunt. Reus est sine crimine, iudice nullo accusatur Amor. Se quisque absolvere gestit, transferat ut proprias aliena in crimina culpas. Cunctae exprobrantes tolerati insignia leti expediunt: haec arma putant, haec ultio dulcis, ut quo quaeque perit studeat punire dolore. Haec laqueum tenet, haec speciem mucronis inanem ingerit, illa cavos amnes rupemque fragosam insanique metum pelagi et sine fluctibus aequor. Nonnullae flammas quatiunt trepidaeque minantur stridentes nullo igne faces. Rescindit adultum Myrrha uterum lacrimis lucentibus inque paventem gemmea fletiferi iaculatur sucina trunci. Quaedam ignoscentum specie ludibria tantum sola volunt, stilus ut tenuis sub acumine puncti eliciat tenerum, de quo rosa nata, cruorem aut pubi admoveant petulantia lumina lychni. Ipsa etiam simili genetrix obnoxia culpae alma Venus tantos penetrat secura tumultus. Nec circumvento properans suffragia nato terrorem ingeminat stimulisque accendit amaris ancipites furias natique in crimina confert dedecus ipsa suum, quod vincula caeca mariti deprenso Mavorte tulit, quod pube pudenda Hellespontiaci ridetur forma Priapi, quod crudelis Eryx, quod semivir Hermaphroditus. Nec satis in verbis. Roseo Venus aurea serto maerentem pulsat puerum et graviora paventem. Olli purpureum mulcato corpore rorem sutilis expressit crebro rosa verbere, quae iam tincta prius traxit rutilum magis ignea fucum. Inde truces cecidere minae vindictaque maior crimine visa suo, Venerem factura nocentem. Ipsae intercedunt heroides et sua quaeque funera crudeli malunt adscribere fato. Tum grates pia mater agit cessisse dolentes et condonatas puero dimittere culpas. Talia nocturnis olim simulacra figuris exercent trepidam casso terrore quietem. Quae postquam multa perpessus nocte Cupido effugit, pulsa tandem caligine somni evolat ad superos portaque evadit eburna. XXI BISSULA 1 AUSONIUS PAULO SUO S. D. Pervincis tamen et operta musarum mearum, quae initiorum velabat obscuritas, quamquam non profanus, irrumpis, Paule carissime. Quamvis enim te non eius vulgi existimem, quod Horatius arcet ingressu, tamen sua cuique sacra, neque idem Cereri quod Libero, etiam sub iisdem cultoribus. Poematia, quae in alumnam meam luseram, rudia et incohata ad domesticae solacium cantilenae, cum sine metu [et] arcana securitate fruerentur, proferri ad lucem caligantia coegisti. Verecundiae meae scilicet spolium concupisti, aut, quantum tibi in me iuris esset, ab invito indicari; ne tu Alexandri Macedonis pervicaciam supergressus, qui, fatalis iugi lora cum solvere non posset, abscidit et Pythiae specum, quo die fas non erat patere, penetravit. Utere igitur ut tuis, pari iure, sed fiducia dispari; quippe tua possunt populum non timere, meis etiam intra me erubesco. Vale. 2 PRAEFATIO Ut voluisti, Paule, cunctos Bissulae versus habes, lusimus quos in Suebae gratiam virgunculae, otium magis foventes quam studentes gloriae. Tu molestus flagitator lege molesta carmina. Tibi, quod intristi, exedendum est: sic vetus verbum iubet compedes, quas ipse fecit, ipsus ut gestet faber. 3 AD LECTOREM HUIUS LIBELLI Carminis incompti tenuem lecture libellum pone supercilium. Seria contractis expende poemata rugis: nos Thymelen sequimur. Bissula in hoc schedio cantabitur, haut Erasinus; admoneo, ante bibas. Ieiunis nil scribo. Meum post pocula si quis legerit, hic sapiet. Sed magis hic sapiet, si dormiet: et putet ista somnia missa sibi. 4 UBI NATA SIT BISSULA ET QUO MODO IN MANUS DOMINI VENERIT Bissula, trans gelidum stirpe et lare prosata Rhenum, conscia nascentis Bissula Danuvii, capta manu, sed missa manu dominatur in eius deliciis, cuius bellica praeda fuit. Matre carens, nutricis egens, nescivit herai imperium .......... fortunae ac patriae quae nulla obprobria sensit, ilico inexperto libera servitio, sic Latiis mutata bonis, Germana maneret ut facies, oculos caerula, flava comas. Ambiguam modo lingua facit, modo forma puellam: haec Rheno genitam praedicat, haec Latio. 5 DE EADEM BISSULA Delicium, blanditiae, ludus, amor, voluptas, barbara, sed quae Latias vincis alumna pupas, Bissula, nomen tenerae rusticulum puellae, horridulum non solitis, sed domino venustum. 6 AD PICTOREM DE BISSULAE IMAGINE Bissula nec ceris nec fuco imitabilis ullo naturale decus fictae non commodat arti. Sandyx et cerussa, alias simulate puellas: temperiem hanc vultus nescit manus. Ergo age, pictor, puniceas confunde rosas et lilia misce, quique erit ex illis color aeris, ipse sit oris. 7 AD EUNDEM Pingere si nostram, pictor, meditartis alumnam, aemula Cecropias ars imitetur apes. XXII GRIPHUS TERNARII NUMERI 1 AUSONIUS SYMMACHO Latebat inter nugas meas libellus ignobilis; utinamque latuisset neque indicio suo tamquam sorex periret. Hunc ego cum velut gallinaceus Euclionis situ chartei pulveris eruissem, excussum relegi atque ut avidus faenerator inprobum nummum malui occupare quam condere. Dein cogitans mecum, non illud Catullianum «Cui dono lepidum novum libellum», set amousoteron et verius «Cui dono inlepidum, rudem libellum», non diu quaesivi. Tu enim occurristi, quem ego, si mihi potestas sit ex omnibus deligendi, unum semper elegerim. Misi itaque ad te haec frivola gerris Siculis vaniora, ut, cum agis nihil, haec legas et, ne nihil agas, defendas. Igitur iste nugator libellus, iam diu secreta quidem, sed vulgi lectione laceratus, perveniet tandem in manus tuas. Quem tu aut ut Aesculapius redintegrabis ad vitam aut ut Plato iuvante Vulcano liberabis infamia, si pervenire non debet ad famam. Fuit autem ineptiolae huius ista materia. In expeditione, quod tempus, ut scis, licentiae militaris est, super mensam meam facta est invitatio, non illa de Rubrii convivio, ut Graeco more biberetur, set illa de Flacci ecloga, in qua propter mediam noctem et novam lunam et Murenae auguratum ternos ter cyathos attonitus petit vates. Hunc locum de ternario numero ilico nostra illa poetica scabies coepit excalpere, cuius morbi quoniam facile contagium est, utinam ad te quoque prurigo conmigret et fuco tuae emendationis adiecto inpingas sphongiam, quae inperfectum opus equi male spumantis absolvat. Ac ne me nescias gloriosum, coeptos inter prandendum versiculos ante cenae tempus absolvi: hoc est, dum bibo et paulo ante quam biberem. Sit ergo examen pro materia et tempore. Set tu quoque hoc ipsum paulo hilarior et dilutior lege: namque iniurium est de poeta male sobrio lectorem abstemium iudicare. Neque me fallit fore aliquem, qui hunc iocum nostrum acutis naribus et caperata fronte condemnet negetque me omnia, quae ad ternarium et novenarium numeros pertinent, attigisse. Quem ego verum dicere fatebor, iuste negabo. Quippe si bonus est, quae omisi, non oblita mihi, sed praeterita existimet. Dehinc qualiscumque est, cogitet secum, quam multa de his non repperisset, si ipse quaesisset. Sciat etiam me neque omnibus erutis usum et quibusdam oblatis abusum. Quam multa enim de ternario sciens neclego: tempora et personas, genera et gradus, novem naturalia metra cum trimetris, totam grammaticam et musicam librosque medicinae, ter maximum Hermen et amatorem primum philosophiae Varronisque numeros, et quidquid profanum vulgus ignorat. Postremo, quod facile est, cum ipse multa invenerit, conparet se atque me, occupatum cum otioso, pransum cum abstemio, iocum et ludum meum diligentiam et calumniam suam. Alius enim alio plura invenire potest, nemo omnia. Quod si alicui et obscurus videbor, aput eum me sic tuebere: primum eiusmodi epyllia, nisi vel obscura sint, nihil futura; deinde numerorum naturam non esse scirpum, ut sine nodo sint. Postremo si etiam tibi obscurus fuero, cui nihil neque non lectum est neque non intellectum, tum vero ego beatus, quod affectavi, adsequar, me ut requiras, me ut desideres, de me cogites. Vale. 2 GRIPHUS TERNARII NUMERI Ter bibe vel totiens ternos: sic mystica lex est, vel tria potanti vel ter tria multiplicanti, inparibus novies ternis contexere coebum. Iuris idem tribus est, quod ter tribus, omnia in istis: forma hominis coepti plenique exactio partus quique novem novies fati tenet ultima finis. Tris Ope progeniti fratres, tris ordine partae, Vesta, Ceres et Iuno, secus muliebre, sorores. Inde trisulca Iovis sunt fulmina, Cerberus inde, inde tridens triplexque Helenae cum fratribus ovum. Ter nova Nestoreos implevit purpura fusos et totiens trino cornix vivacior aevo: quam novies terni glomerantem saecula tractus vincunt aeripedes ter terno Nestore cervi: tris quorum aetates superat Phoebeius oscen, quem novies senior Gangeticus anteit ales, ales cinnameo radiatus tempora nido. Tergemina est Hecate, tria virginis ora Dianae, tris Charites, tria fata, triplex vox, trina elementa. Tris in Trinacria Sirenes, et omnia terna, tris volucres, tris semideae, tris semipuellae, ter tribus ad palmam iussae certare Camenis, ore, manu, flatu: buxo, fide, voce canentes. Tris sophiae partes, tria Punica bella, trimenstres annorum caelique vices noctisque per umbram tergemini vigiles. Ter clara instantis Eoi signa canit serus deprenso Marte satelles, Et qui conceptus triplicatae vespere noctis, iussa quater ternis adfixit opima tropaeis. Et lyrici vates numero sunt Mnemonidarum, tris solas quondam tenuit quas dextera Phoebi: set Citheron totiens ternas ex aere sacravit relligione patrum, qui sex sprevisse timebant. Trina Tarentino celebrata trinoctia ludo, qualia bis genito Thebis trieterica Baccho, Tris primas Thraecum pugnas tribus ordine bellis Iuniadae patrio inferias misere sepulcro, Illa etiam thalamos per trina aenigmata quaerens, qui bipes et quadrupes foret et tripes, omnia solus, terruit Aoniam, volucris, leo, virgo, triformis Sphinx, volucris pinnis, pedibus fera, fronte puella. Trina in Tarpeio fulgent consortia templo. Humana efficiunt habitacula tergenus artes: parietibus qui saxa locat, qui culmine tigna, et qui supremo comit tectoria cultu. Hinc Bromii quadrantal et hinc Sicana medimna: hoc tribus, haec geminis tribus explicat usus agendi. In physicis tria prima, deus, mundus, data forma. Trigenus omnigenum, genitor, genetrix, generatum. Per trinas species trigonorum regula currit, aequilatus vel crure pari vel in omnibus inpar. Tris coit in partes numerus perfectus, ut idem congrege ter terno per ter tria dissolvatur. Tris primus par, impar habet mediumque: sed ipse ut tris, sic quinque et septem quoque, dividit unus, et numero in toto positus sub acumine centri distinguit solidos coebo pergente trientes, aequipares dirimens partes ex inpare terno. Et paribus triplex medium, cum quattuor et sex bisque quaternorum secernitur omphalos idem. Ius triplex, tabulae quod ter sanxere quaternae: sacrum, privatum et populi commune quod usquam est. Interdictorum trinum genus: unde repulsus vi fuero aut utrubi fuerit quorumve bonorum. Triplex libertas capitisque minutio triplex. Trinum dicendi genus est: sublime, modestum, et tenui filo. Triplex quoque forma medendi, cui logos aut methodos cuique experientia nomen. Et medicina triplex: servare, cavere, mederi. Tris oratorum cultus: regnata Colosso quem Rhodos, Actaeae quem dilexistis Athenae et quem de scaenis tetrica ad subsellia traxit prosa Asiae, in causis numeros imitata chororum. Orpheos hinc tripodes, quia sunt tria: terra, aqua, flamma, Triplex sideribus positus, distantia, forma. Et modus et genetrix modulorum musica triplex: mixta libris, secreta astris, vulgata theatris. Martia Roma triplex equitatu, plebe, senatu. Hoc numero tribus et sacro de monte tribuni. Tris equitum turmael, tria nomina nobiliorum. Nomina sunt chordis tria, sunt tria nomina mensi. Geryones triplices, triplex conpago Chimaerae, Scylla triplex, conmissa tribus: cane, virgine, pisce. Gorgones Harpyiaeque et Erinyes agmine terno et tris fatidicae, nomen commune, Sibyllae, quarum tergemini, fatalia carmina, libri, quos ter quinorum servat cultura virorum. Ter bibe. Tris numerus super omnia, tris deus unus. Hic quoque ne ludus numero transcurrat inerti, ter decies ternos habeat deciesque novenos. XXIII TECHNOPAEGNION 1 PRAEFATIO AUSONIUS PACATO PROCONSULI Scio mihi aput alios pro laboris modulo laudem non posse procedere. Quam tamen si tu indulseris, ut ait Afranius in Thaide «maiorem laudem quam laborem invenero». Quae lecturus es, monosyllaba sunt, quasi quaedam puncta sermonum: in quibus nullus facundiae locus est, sensuum nulla conceptio, propositio, redditio, conclusio aliaque sophistica, quae in uno versu esse non possunt, set cohaerent ita, ut circuli catenarum separati. Et simul ludicrum opusculum texui, ordiri maiuscula solitus: sed «in tenui labor, at non tenuis gloria», si probantur. Tu facies, ut sint aliquid. Nam sine te monosyllaba erunt vel si quid minus. In quibus ego, quod ad usum pertinet, lusi: quod ad molestiam, laboravi. Libello Technopaegnii nomen dedi, ne aut ludum laboranti aut artem crederes defuisse ludenti. 2 Misi ad te Technopaegnion, inertis otii mei inutile opusculum. Versiculi sunt monosyllabis coepti et monosyllabis terminati. Nec hic modo stetit scrupea difficultas, sed accessit ad miseriam concinnandi, ut idem monosyllabon, quod esset finis extremi versus, principium fieret insequentis. Dic ergo: o mora, o poena! Rem vanam quippe curavi: exigua est et fastiditur: inconexa est et implicatur: cum sit aliquid, vel nihili deprehenditur. Laboravi tamen, ut haberet aut historicon quippiam aut dialecticon: nam poeticam vel sophisticam levitatem necessitas observationis exclusit. Ad summam non est quod mireris, sed paucis litteris additis, est cuius miserearis neque aemulari velis. Et si huc quoque descenderis, maiorem molestiam capias ingenii et facundiae detrimento, quam oblectationem imitationis affectu. 3 VERSUS MONOSYLLABIS ET COEPTI ET FINITI ITA UT A FINE VERSUS AD PRINCIPIUM RECURRATUR Res hominum fragiles alit et regit et perimit fors, fors dubia aeternumque labans, quam blanda fovet spes, spes nullo finita aevo, cui terminus est mors, mors avida, inferna rnergit caligine quam nox, nox obitura vicem, remeaverit aurea cum lux, lux dono concessa deum, cui praevius est Sol, Sol cui nec furto in Veneris latet armipotens Mars Mars nullo de patre satus, quem Thraessa colit gens, gens infrena virum, quibus in scelus omne ruit fas, fas hominem mactare sacris; ferus iste loci mos mos ferus audacis populi, quem nulla tenet lex, lex naturali quam condidit imperio ius, ius genitum pietate hominum, ius certa dei mens, mens quae caelesti sensu rigat emeritum cor, cor vegetum mundi instar habens, animae vigor ac vis, vis tamen hic nulla est: tantum est iocus ac nihili res. 4 VERSUS MONOSYLLABIS TERMINATI EXORDIO LIBERO PRAEFATIO Ut in vetere proverbio est «sequitur vara vibiam», similium nugarum subtexo nequitiam. Et hi versiculi monosyllabis terminantur, exordio tamen libero, quamquam fine legitimo. Sed laboravi, ut quantum eius possent aput aures indulgentissimas, absurda concinerent, insulsa resiperent, hiulca congruerent, denique haberent et amara dulcedinem et inepta venerem et aspera levitatem. Quae quidem omnia, quoniam insuavis materia devenustat, lectio benigna conciliet. Tu quoque mihi tua crede securior, quippe meliora, ut, quod per adagionem coepimus, proverbio finiamus et «mutuum muli scalpant». 5 Aemula dis, naturae imitatrix, omniparens ars, Pacato ut studeat ludus meus, esto operi dux. Arta, inamoena licet nec congrua carminibus lex, iudice sub tanto fandi tamen accipiet ius: quippe et ridiculis data gloria, ni prohibet fors. 6. DE MEMBRIS Indicat in pueris septennia prima novus dens, pubentes annos robustior anticipat vox. Invicta et ventis et solibus est hominum frons. Edurum nervi cum viscere consociant os. Palpitat inrequies, vegetum, teres, acre, calens cor, unde vigent sensus, dominatrix quos vegetat mens, atque in verba refert modulata lege loquax os. Quam validum est, hominis quota portio, caeruleum fel! Quam tenue et molem quantam fert corpoream crus! Pondere sub quanto nostrum moderatur iter pes! 7 DE INCONEX[S Saepe in coniugiis fit noxia, si nimia est, dos. Sexus uterque potens, set praevalet imperio mas. Qui recte faciet, non qui dominatur erit rex, Vexat amicitias et foedera dissociat lis. Incipe, quidquid agas: pro toto est prima operis pars, Insinuat caelo disque inserit emeritos laus. Et disciplinis conferta est et vitiis urbs. Urbibus in tutis munitior urbibus est arx. Auro magnus honos, auri pretium tamen est aes. Longa dies operosa viro, sed temperies nox, qua caret Aethiopum plaga, pervigil, inrequies gens, semper ubi aeterna vertigine clara manet lux. 8. DE DIS Sunt et caelicolum monosyllaba. Prima deum Fas, quae Themis est Grais, post hanc Rhea, quae Latiis Ops, tum Iovis et Consi germanus, Tartareus Dis, et soror et coniunx fratris, regina deum, Vis, et qui quadriiugo curru pater invehitur Sol, quique truces belli motus ciet armipotens Mars, quem numquam pietas, numquam bona sollicitat Pax. Nec cultor nemorum reticebere, Maenalide Pan, nec genius domuum, Larunda progenitus Lar, fluminibusque Italis praepollens sulphureus Nar, quaeque piat divum periuria, nocticolor Styx, velivolique maris constrator leuconotos Libs, et numquam in dubiis hominem bona destituens Spes. 9 DE CIBIS Nec nostros reticebo cibos, quos priscus habet mos, inritamentum quibus additur aequoreum sal. Communis pecorique olim cibus atque homini glans, ante equidem campis quam spicea suppeteret frux. Mox ador atque adoris de polline pultificum far, instruxit mensas quo quondam Romulidum plebs, Hinc cibus, hinc potus, cum dilueretur aqua puls. Est inter fruges morsu piper aequiperans git, et Pelusiaco de semine plana, teres lens, et duplici defensa putamine quinquegenus nux, quodque cibo et potu placitum, labor acer apum, mel: naturae liquor iste novae, cui summa natat faex. 10. DE HISTORIIS Solamen tibi, Phoebe, novum dedit Oebalius flos. Flore alio reus est Narcissi morte sacer fons. Caedis Adoneae mala gloria fulmineus sus. Periurum Lapitham Iunonia ludificat nubs. Ludit et Aeaciden Parnasia Delphicolae sors, Thraeicium Libycum freia Cimmeriumque secat bos. Non sine Hamadryadis fato cadit arborea trabs. Quo generata Venus, Saturnia desecuit falx. Sicca inter rupes Scythicas stetit alitibus crux: unde Prometheo de corpore sanguineus ros aspargit cautes et dira aconita creat cos. Ibycus ut periit, index fuit altivolans grus. Aeacidae ad tumulum mactata est Andromachae glos. Carcere in Argivo Philopoemena lenta adiit mors. Tertia opima dedit spoliatus Aremoricus Lars. Sera venenato potu abstulit Hannibalem nex. Res Asiae quantas leto dedit inmeritas fraus Ultrix flagravit de rupibus Euboicis fax. Stat Iovis ad cyathum, generat quem Dardanius Tros. Praepetibus pinnis super aera vectus homo Cres. Intulit incestam tibi vim, Philomela, ferus Thrax. Barbarus est Lydus, pellax Geta, femineus Phryx. Fallaces Ligures, nullo situs in pretio Car. Vellera depectit nemoralia vestifluus Ser. Nota in portentis Thebana tricorporibus Sphinx, Nota Caledoniis nuribus, muliebre secus, strix, 11 . DE VERE PRIMO Annus ab exortu cum floriparum reserat ver, cuncta vigent: nemus omne viret, nitet auricomum rus et fusura umbras radicitus exigitur stirps. Non denso ad terram lapsu glomerata fluit nix. Florum spirat odor, Libani ceu montis honor tus. [iam pelago volitat mercator vestifluus Ser]. 12. PER INTERROGATIONENI ET RESPONSIONEM Quis subit in poenam capitali iudicio? vas. Quid si lis fuerit nummaria, quis dabitur? praes. Quis mirmilloni contenditur? Aequimanus Thraex. Inter virtutes quod nomen Mercurio? fur. Turibula et paterae, quae tertia vasa deum? lanx. Cincta mari quaenam tellus creat Hippocratem? Cos. Grex magis an regnum Minoida sollicitat? grex. Quid praeter nubem Phaeacibus inpositum? mons. Dic cessante cibo somno quis opimior est? glis. Tergora dic clipeis accommoda quae faciat? glus. Sponte ablativi casus quis rectus erit? spons. Quadrupes oscinibus quis iungitur auspiciis? mus. Quid fluitat pelago, quod non natat in fluvio? pix. Bissenas partes quis continet aequipares? as. Tertia defuerit si portio, quid reliquum? bes. 13. DE LITTERIS MONOSYLLABIS GRAECIS AC LATINIS Dux elementorum studiis viget in Latiis A, et suprema notis adscribitur Argolicis Û. Eta quod Aeolidum quodque valet, hoc Latiare E. Praesto, quod E Latium semper breve Dorica vox ¯. Hoc tereti argutoque sono negat Attica gens O. Q quod et O Graecum conpensat Romula vox O. Littera sum iotae similis, vox plena iubens I. Cecropiis ignota notis ferale sonans V. Pythagorae bivium ramis pateo ambiguis Y. Vocibus in Grais numquam ultima conspicior M. Zeta iacens, si surgat, erit nota, quae legitur N. Maeandrum flexusque vagos imitata vagor X. Dividuum Betae monosyllabon Italicum B. Non formam, at vocem Deltae gero Romuleum D. Hostilis quae forma iugi est, hanc efficiet Ò. Ausonium si Pe scribas, ero Cecropium P. et Rho quod Graecum, mutabitur in Latium P. Malus ut antemnam fert vertice, sic ego sum T. Spiritus hic, flatu tenuissima vivificans, H. Haec tribus in Latio tantum addita nominibus, K, praevaluit post quam Gammae vice functa prius C atque alium pro se titulum replicata dedit, G. Ansis cincta duabus erit cum iota, leges Ý. In Latio numerus denarius Argolicum X. Haec crucis effigies Palamedica porrigitur F. Coppa fui quondam Boeotia, nunc Latium Q. Furca tricornigera specie, paene ultima sum PSI. 14. GRAMMATICOMASTfX En logodaedalia: stride modo, qui nimium trux frivola condemnas: nequam quoque cum pretio est mers: Ennius ut memorat 2, repleat te laetificum gau. livida mens hominum concretum felle coquat pus. Dic, quid signiiìcent Catalepta Maronis? In his al Celtarum posuit, sequitur non lucidius tau: estne peregrini vox nominis an Latii sil? Et quod germano mixtum male letiferum min? Imperium, litem, venerem, cur una notat res? Lyntribus in geminis constratus ponto sit an pons? Bucolico saepes dixit Maro, cur Cicero saeps? Vox solita et cunctis notissima, si memores lac: cur condemnatur, ratio magis ut faciat lact? An, Libyae ferale malum, sit Romula vox seps? Si bonus est insons, contrarius et rcus est sons? Dives opum cur nomen habet Iove de Stygio dis? Unde Rudinus ait «divum domus altisonum cael»? Et cuius de more, quod adstruit «endo suam do»? Aut de fronde loquens, cur dicit «populea frus»? Sed quo progredior? Quae finis, quis modus et calx? Indulge, Pacate, bonus, doctus, facilis vir. Totum opus hoc sparsum, crinis velut Antiphilae, pax. XXIV. CENTO NUPTIALIS 1. AUSONIUS PAULO SAL. Perlege hoc etiam, si operae est, frivolum et nullius pretii opusculum, quod nec labor excudit nec cura limavit, sine ingenii acumine et morae maturitate. Centonem vocant, qui primi hac concinnatione luserunt. Solae memoriae negotium sparsa colligere et integrare lacerata, quod ridere magis quam laudare possis. Pro quo, si per Sigillaria in auctione veniret, neque Afranius naucum daret neque ciccum suum Plautus offeret. Piget equidem Vergiliani carminis dignitatem tam ioculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? Iussum erat, quodque est potentissimum imperandi genus, rogabat qui iubere poterat. Sanctus imperator Valentinianus, vir meo iudicio eruditus, nuptias quondam eiusmodi ludo descripserat, aptis equidem versibus et compositione festiva. Experiri deinde volens, quantum nostra contentione praecelleret, similc nos de eodem concinnare praecepit. Quam scrupulosum hoc mihi fuerit, intellege. Neque anteferri volebam neque posthaberi, cum aliorum quoque iudicio detegenda esset adulatio inepta, si cederem, insolentia, si ut aemulus eminerem. Suscepi igitur similis recusanti feliciterque et obnoxius gratiam tenui nec victor offendi. Hoc tum die uno et addita lucubratione properatum modo inter liturarios meos cum repperissem, tanta mihi candoris tui et amoris fiducia est, ut severitati tuae nec ridenda subtraherem. Accipe igitur opusculum de inconexis continuum, de diversis unum, de seriis ludicrum, de alieno nostrum, ne in sacris et fabulis aut Thyonianum mireris aut Virbium, illum de Dionyso, hunc de Hippolyto reformatum. Et si pateris, ut doceam docendus ipse, cento quid sit absolvam. Variis de locis sensibusque quaedam carminis structura solidatur, in unum versum ut coeant aut caesi duo aut unus et sequens cum medio, nam duos iunctim locare ineptum est et tres una serie merae nugae. Diffinduntur autem per caesuras omnes, quas recipit versus heroicus, convenire ut possit aut penthemimeris cum reliquo anapaestico aut trochaice cum posteriore segmento aut septem semipedes cum anapaestico chorico aut post dactylum atque semipedem quidquid restat hexametro, simile ut dicas ludicro, quod Graeci ostomachion vocavere. Ossicula ea sunt: ad summam quattuordecim figuras geometricas habent. Sunt enim aequaliter triquetra vel extentis lineis vel frontis, angulis vel obliquis: isoskele ipsi vel isopleura vocant, orthogonia quoque et skalena. Harum verticularum variis coagmentis simulantur species mille formarum: helephantus belua aut aper bestia, anser volans et mirmillo in armis, subsidens venator et latrans canis, quin et turris et cantharus et alia huiusmodi innumerabilium figurarum, quae alius alio scientius variegant. Sed peritorum concinnatio miraculum est, imperitorum iunctura ridiculum. Quo praedicto scies, quod ego posteriores imitatus sum. Hoc ergo centonis opusculum ut ille ludus tractatur, pari modo sensus diversi ut congruant, adoptiva quae sunt ut cognata videantur, aliena ne interluceant, arcessita ne vim redarguant, densa ne supra modum protuberent, hiulca ne pateant. Quae si omnia ita tibi videbuntur, ut praeceptum est, dices me composuisse centonem et, quia sub imperatore meo tum merui, procedere mihi inter frequentes stipendium iubebis: sin aliter, aere dirutum facies, ut cumulo carminis in fiscum suum redacto redeant versus, unde venerunt. Vale. 2. PRAEFATIO Accipite haec animis laetasque advertite mentes, ambo animis, ambo insignes praestantibus armis, ambo florentes, | genus insuperabile bello; tuque prior | (nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides), | quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis, tuque puerque tuus, | magnae spes altera Romae, flos veterum virtusque virum, | mea maxima cura, nomine avum referens, animo manibusque parentem. Non iniussa cano. | Sua cuique exorsa laborem fortunamque ferent: | mihi iussa capessere fas est. 3 CENA NUPTIALIS Exspectata dies aderat | dignisque hymenaeis matres atque viri, | iuvenes ante ora parentum conveniunt stratoque super discumbitur ostro. Dant famuli manibus | lymphas onerantque canistris dona laboratae Cereris | pinguisque ferinae viscera tosta ferunt. | Series longissima rerum: alituum pecudumque genus | capreaeque sequaces non absunt illic | neque oves haedique petulci et genus aequoreum, | dammae cervique fugaces. Ante oculos interque manus sunt | mitia poma. Postquam exempta fames et amor compressus edendi, crateras magnos statuunt | Bacchumque ministrant. Sacra canunt, | plaudunt choreas et carmina dicunt. Nec non Thraeicius longa cum veste sacerdos obloquitur numeris septem discrimina vocum. At parte ex alia | biforem dat tibia cantum. Omnibus una quies operum | cunctique relictis consurgunt mensis, | per limina laeta frequentes discurrunt variantque vices, | populusque patresque, matronae, pueri, | vocemque per ampla volutant atria: dependent lychni laquearibus aureis. 4 DESCRIPTIO EGREDIENTIS SPONSAE Tandem progreditur | Veneris iustissima cura, iam matura viro, iam plenis nubilis annis, virginis os habitumque gerens, | cui plurimus ignem subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit, intentos volvens oculos, | uritque videndo. Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus turbaque miratur matrum. | Vestigia primi alba pedis, | dederatque comam diffundere ventis. Fert picturatas auri subtemine vestes, ornatus Argivae Helenae: | qualisque videri caelicolis et quanta solet | Venus aurea contra, talis erat species, | talem se laeta ferebat ad soceros | solioque alte subnixa resedit. 5 DESCRIPTTO EGREDIENTIS SPONSI At parte ex alia | foribus sese intulit altis ora puer prima signans intonsa iuventa, pictus acu chlamydem | auratam, quam plurima circum purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit, et tunicam, molli mater quam neverat auro: os umerosque deo similis | lumenque iuventae. Qualis, ubi oceani perfusus Lucifer unda, extulit os sacrum caelo: | sic ora ferebat, sic oculos, | cursuque amens ad limina tendit. Illum turbat amor figitque in virgine vultus: oscula libavit | dextramque amplexus inhaesit. 6. OBLATIO MUNERUM Incedunt pueri pariterque ante ora parentum dona ferunt, | pallam signis auroque rigentem, munera portantes, aurique eborisque talenta et sellam | et pictum croceo velamen acantho, ingens argentum mensis | colloque monile bacatum et duplicem gemmis auroque coronam. Olli serva datur | geminique sub ubere nati: quattuor huic iuvenes, totidem | innuptaeque puellae: omnibus in morem tonsa coma; | pectore summo flexilis obtorti per collum circulus auri. 7 EPITHALAMIUM UTRIQUE Tum studio effusae matres | ad limina ducunt; at chorus aequalis, | pueri innuptaeque puellae, versibus incomptis ludunt | et carmina dicunt: «O digno coniuncta viro, | gratissima coniunx, sis felix, | primos Lucinae experta labores et mater. Cape Maeonii carchesia Bacchi, sparge, marite, nuces, | cinge haec altaria vitta, flos veterum virtusque virum: | tibi ducitur uxor, omnes ut tecum meritis pro talibus annos exigat et pulchra faciat te prole parentem. Fortunati ambo, | si quid pia numina possunt, vivite felices». | Dixerunt «currite» fusis concordes stabili fatorum numine Parcae. 8. INGRESSUS IN CUBICULUM Postquam est in thalami pendentia pumice tecta perventum, | licito tandem | sermone fruuntur. Congressi iungunt dextras | stratisque reponunt. At Cytherea novas artes | et pronuba Iuno sollicitat suadetque ignota lacessere bella. Ille ubi complexu | molli fovet, atque repente accepit solitam flammam | lectumque iugalem: «O virgo, nova mi facies, | gratissima coniunx, venisti tandem, mea sola et sera voluptas. O dulcis coniunx, non haec sine numine divum proveniunt. | Placitone etiam pugnabis amori?» Talia dicentem iamdudum aversa tuetur cunctaturque metu telumque instare tremiscit spemque metumque inter | funditque has ore loquellas: «Per te, per, qui te talem genuere, parentes, o formose puer, | noctem non amplius unam hanc tu, oro, solare inopem et | miserere precantis. Succidimus: non lingua valet, non corpore notae suffìciunt vires, nec vox aut verba secuntur». Ille autem: «causas nequiquam nectis inanes», praecipitatque moras omnes | solvitque pudorem. 9 PARECBASIS Hactenus castis auribus audiendum mysterium nuptiale ambitu loquendi et circuitione velavn Verum quoniam et Fescenninos amat celebritas nuptialis verborumque petulantiam notus vetere instituto ludus admittit, cetera quoque cubiculi et lectuli operta prodentur, ab eodem auctore collecta, ut bis erubescamus, qui et Vergilium faciamus impudentem. Vos, si placet, hic iam legendi modum ponite: cetera curiosis relinquite. 10. IMMINUTIO Postquam congressi | sola sub nocte per umbram et mentem Venus ipsa dedit, | nova proelia temptant. Tollit se arrectum: | conantem plurima frustra occupat os faciemque, | pedem pede fervidus urget, perfidus alta petens: | ramum, qui veste latebat, sanguineis ebuli bacis minioque rubentem nudato capite | et pedibus per mutua nexis, monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum eripit a femine et trepidanti fervidus instat. Est in secessu, | tenuis quo semita ducit, ignea rima micans: | exhalat opaca mephitim. Nulli fas casto sceleratum insistere limen. Hic specus horrendum: | talis sese halitus atris faucibus effundens | nares contingit odore. Huc iuvenis nota fertur regione viarum et super incumbens | nodis et cortice crudo intorquet summis adnixus viribus hastam. Haesit virgineumque alte bibit acta cruorem. Insonuere cavae gemitumque dedere cavernae. Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter altius ad vivum persedit | vulnere mucro. Ter sese attollens cubitoque innixa levavit, ter revoluta toro est. | Manet imperterritus ille; nec mora nec requies: | clavumque affixus et haerens nusquam amittebat oculosque sub astra tenebat. Itque reditque viam totiens | uteroque recusso transadigit costas | et pectine pulsat eburno. Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam finem adventabant: | tum creber anhelitus artus aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis, labitur exsanguis, | destillat ab inguine virus. 11. Contentus esto, Paule mi, lasciva, Paule, pagina: ridere, nil ultra expeto. Sed cum legeris, adesto mihi adversum eos, qui, ut Iuvenalis ait, «Curios simulant et Bacchanalia vivunt», ne fortasse mores meos spectent de carmine. «Lasciva est nobis pagina, vita proba», ut Martialis dicit. Meminerint autem, quippe eruditi, probissimo viro Plinio in poematiis lasciviam, in moribus constitisse censuram, prurire opusculum Sulpiciae, frontem caperare, esse Appuleium in vita philosophum, in epigrammatis amatorem, in praeceptis omnibus exstare Tullii severitatem, in epistulis ad Caerelliam subesse petulantiam, Platonis Symposion composita in ephebos epyllia continere. Nam quid Anniani Fescenninos, quid antiquissimi poetae Laevii Erotopaegnion libros loquar? Quid Evenum, quem Menander sapientem vocavit? Quid ipsum Menandrum? Quid comicos omnes? Quibus severa vita est et laeta materia. Quid etiam Maronem Pharthenien dictum causa pudoris, qui in octavo Aeneidos, cum describeret coitum Veneris atque Vulcani, aischrosemnian decenter immiscuit? Quid? In tertio Georgicorum de summissis in gregem maritis nonne obscenam significationem honesta verborum translatione velavit? Et si quid in nostro ioco aliquorum hominum severitas vestita condemnat, de Vergilio arcessitum sciat. Igitur cui hic ludus noster non placet, ne legerit, aut cum legerit obliviscatur, aut non oblitus ignoscat. Etenim fabula de nuptiis est: et velit nolit aliter haec sacra non constant. XXV. EPISTULAE 1. AUSONIUS AD PATREM DE SUSCEPTO FILIO Credideram nil posse meis affectibus addi, quo, venerande pater, diligerere magis. Accessit (grates superis medioque nepoti, bina dedit nostris qui iuga nominibus. Ipse nepos te fecit avum, mihi filius idem et tibi ego: hoc nato nos sumus ambo patres. Nec iam sola mihi pietas mea suadet amorem: nomine te gemini iam genitoris amo), accessit titulus, tua quo reverentia crescat, quo doceam natum, quid sit amare patrem. Quippe tibi aequatus videor, quia parvulus isto nomine honoratum me quoque nobilitat, paene aetas quia nostra eadem. Nam subparis aevi sum tibi ego et possum fratris habere vicem. Nec tantum nostris spatium interponitur annis, quanta solent alios tempora dividere. Vidi ego natales fratrum distare tot annis, quot nostros: aevum nomina non onerant. Pulchra iuventa tibi senium sic iungit, ut aevum quod prius est maneat, quod modo ut incipiat. Et placuisse reor geminis aetatibus, ut se non festinato tempore utraque daret, leniter haec flueret, haec non properata veniret, maturam frugem flore manente ferens. Annos me nescire tuos, pater optime, testor totque putare tuos, quot reor esse meos. Nesciat hos natus: numeret properantior heres, testamenta magis quam pia vota fovens exemploque docens pravo iuvenescere natos, ut nolint patres se quoque habere senes. Verum ego primaevo genitus genitore fatebor subparis haec aevi tempora grata mihi. Debeo quod natus, suadet pia cura nepotis addendum patri, quo veneremur avum. Tu quoque, mi genitor, geminata vocabula gaude, nati primaevi nomine factus avus. Exiguum quod avus: faveant pia numina divum deque nepote suo fiat avus proavus. Largius et poterunt producere fata senectam: set rata vota reor, quae moderata, magis. 2. PATER AD FILIUM CUM TEMPORIBUS TYRANNICIS IPSE TREVERIS REMANSISSET ET FILI US AD PATRIAM PROFECTUS ESSET. HOC INCOHATUM NEQUE INPLETUM SIC DE LITURARIIS SCRIPTUM Debeo et hanc nostris, fili dulcissime, curis historiam: quamquam titulo non digna sereno anxia maestarum fuerit querimonia rerum. Iam super egelidae stagnantia terga Mosellae protulerat te, nate, ratis maestique parentis oscula et amplexus discreverat invidus amnis. Solus ego et quamvis coetu celebratus amico solus eram, profugaeque dabam pia vota carinae, solus, adhuc te, nate, videns, celerisque remulci culpabam properos adverso flumine cursus. Quis fuit ille dies? 6 Non annus longior ille est, Attica quem docti collegit cura Metonis. Desertus vacuis solisque exerceor oris. Nunc ego pubentes salicum deverbero frondes gramineos nunc frango toros viridesque per ulvas lubrica substratis vestigia libro lapillis. Sic lux prima abiit, sic altera meta diei, sic geminas alterna rotat vertigo tenebras, sic alias, totusque mihi sic annus abibit, restituant donec tua me tibi fata parentem. Hac ego condicione licet vel morte paciscar, dum decores suprema patris tu, nate, superstes. 3 AUSONIUS HESPERIO S.D. Qualis Picenae populator turdus olivae clunes opimat cereas vel qui lucentes rapuit de vitibus uvas, pendetque nexus retibus, quae vespertinls fluitant nebulosa sub horis vel mane tenta roscido: tales hibernis ad te de saepibus, ipsos capi volentes, misimus bis denos. Tot enim crepero sub lucis eoae praeceps volatus intulit. Tum, quas vicinae suggessit praeda lacunae, anates maritas iunximus, remipedes, lato populantes caerula rostro et crure rubras Punico, iricolor vario pinxit quas pluma colore collum columbis aemulas. Defrudata meae non sunt haec fercula mensae: vescente te fruimur magis. Vale bene, ut valeam. 4 AUSONIUS THEONI Ausonius, cuius ferulam nunc sceptra verentur, paganum Medulis iubeo salvere Theonem. Quid geris, extremis positus telluris in oris, cultor harenarum vates? Cui litus arandum Oceani finem iuxta solemque cadentem, vilis harundineis cohibet quem pergula tectis et tingit piceo lacrimosa colonica fumo. Quid rerum Musaeque gerunt et cantor Apollo? Musae non Helicone satae nec fonte caballi, set quae facundo de pectore Clementini inspirant vacuos aliena mente poetas. Iure quidem: nam quis malit sua carmina dici, qui te securo possit proscindere risu? Haec quoque ne nostrum possint urgere pudorem, tu recita: et vere poterunt tua dicta videri. Quam tamen exerces Medulorum in litore vitam? Mercatusne agitas, leviore nomismate captans, insanis quod mox pretiis gravis auctio vendat? Albentis sevi globulos et pinguia cerae pondera Naryciamque picem scissamque papyrum fumantesque olidum, paganica lumina, taedas? An maiora gerens tota regione vagantes persequeris fures, qui te postrema timentes in partem praedamque vocent? Tu mitis et osor sanguinis humani condonas crimina nummis erroremque vocas pretiumque imponis abactis bubus et in partem scelerum de iudice transis? An cum fratre vagos dumeta per avia cervos circumdas maculis et multa indagine pinnae? Aut spumantis apri cursum clamoribus urges subsidisque fero? Moneo tamen, usque recuses stringere fulmineo venabula comminus hosti. Exemplum de fratre time, qui veste reducta ostentat foedas prope turpia membra lacunas perfossasque nates vicino podice nudat. Inde ostentator volitat, mirentur ut ipsum Gedippa Ursinusque suus prolesque Iovini Taurinusque, ipsum priscis heroibus aequans, qualis in Olenio victor Calydonius apro aut Erymantheo pubes fuit Attica monstro. Set tu parce feris venatibus et fuge nota crimina silvarum, ne sis Cinyreia proles accedasque iterum Veneri plorandus Adonis. Sic certe crinem flavus niveusque lacertos caesariem rutilam per candida colla refundis, pectore sic tenero, plana sic iunceus alvo, per teretes feminum gyros surasque nitentes descendis, talos a vertice pulcher ad imos, Qualis floricoma quondam populator in Aetna virgineas inter choreas Deoida raptam sustulit emersus Stygiis fornacibus Orcus. An, quia venatus ob tanta pericula vitas, piscandi traheris studio? Nam tota supellex Dumnitoni tales solita est ostendere gazas, nodosas vestes animantum Nerinorum et iacula et fundas et nomina vilica lini colaque et insutos terrenis vermibus hamos. His opibus confise tumes? Domus omnis abundat litoreis dives spoliis. Referuntur ab unda corroco, letalis trygon mollesque platessae, urentes thynni et male tecti spina ligati nec duraturi post bina trihoria corvi. An te carminibus iuvat incestare canoras Mnemosynes natas, aut tris aut octo sorores? Et quoniam huc ventum, si vis agnoscere, quid sit inter doctrinam deridendasque camenas, accipe congestas, mysteria frivola, nugas, quas tamen explicitis nequeas deprendere chartis, scillite decies si cor purgeris aceto anticipesque vivum, Samii Lucumonis acumen. Aut adsit interpres tuus, aenigmatum qui cognitor fuit meorum, cum tibi Cadmi nigellas filias, Melonis albam paginam notasque furvae sepiae Gnidiosque nodos prodidit. Nunc adsit et certe, modo praesul creatus litteris, enucleabit protinus, quod militantes scribimus. Notos fingo tibi poeta versus, quos scis hendecasyllabos vocari, set nescis modulis tribus moveri. Istos conposuit Phalaecus olim, qui penthemimeren habent priorem et post semipedem duos iambos. Sunt quos hexametri creant revolsi, ut penthemimeres prior locetur, tum quod bucolice tome relinquit. Sunt et quos generat puella Sappho, quos primus regit hippius secundus, ut cludat choriambon antibacchus. Set iam non poteris, Theon, doceri, nec fas est mihi, regio magistro, plebeiam numeros docere pulpam. Verum protinus ede, quod requiro. Nil quaero, nisi quod libris tenetur et quod non opicae tegunt papyri. Quas si solveris, o poeta, nugas, totam trado tibi simul Vacunam, nec iam post metues ubique dictum: «hic est ille Theon poeta falsus, bonorum mala carminum Laverna». AUSONIUS THEONI Ausonius salve caro mihi dico Theoni, versibus expediens quod volo quodve queror. Tertia fissipedes renovavit Luna iuvencas, ut fugitas nostram, dulcis amice, domum. Nonaginta dies sine te, carissime, traxi. Huc adde aestivos: hoc mihi paene duplum est. Vis novies denos dicam deciesque novenos isse dies? Anni portio quarta abiit. Sexaginta horas super et duo milia centum te sine consumpsi, quo sine et hora gravis. Milia bis nongenta iubet dimensio legum adnumerata reos per tot obire dies. Iam potui Romam pedes ire pedesque reverti, ex quo te dirimunt milia pauca mihi. Scirpea Dumnitoni tanti est habitatio vati? Pauliacos tanti non mihi villa foret. An quia per tabulam qua Medica pugna notata debita summa mihi est, ne repetamus, abes? Bis septem rutilos, regale nomisma, Philippos, ne tanti fuerint, perdere malo, Theon, implicitum quam te nostris interne medullis defore tam longi temporis in spatio. Ergo aut praedictos iam nunc rescribe Darios et redime, ut mora sit libera desidiae, aut alios a me totidem dabo, dummodo cari conspicer ora viri, pauperis usque licet. Puppe citus propera sinuosaque lintea veli pande. Medullini te feret aura noti expositum subter paradas lectoque iacentem, corporis ut tanti non moveatur onus. Unus Dumnitoni te litore perferet aestus Condatem ad portum, Si modo deproperes. Inque vicem venti, quotiens tua flamina cessant, remipedem iubeas protinus ire ratem. Invenies praesto subiuncta petorrita mulis: villa Lucani mox potieris aco. Rescisso disce conponere nomine versum: Lucili vatis sic imitator eris. 6. AUSONIUS CONSUL VATEM RESALUTO THEONEM Aurea mala, Theon, set plumbea carmina mittis. Unius massae quis putet has species? Unum nomen utrisque, set est discrimen utrisque, poma ut mala voces, carmina vero mala. Vale beatus nomen a divis Theon: metoche set ista saepe currentem indicat.. 7 AUSONIUS THEONI, CUM EI TRIGINTA OSTREA, GRANDIA QUIDEM, SET TAM PAUCA MISISSET Exspectaveram, ut rescriberes ad ea, quae dudum ioculariter luseram de cessatione tua valde impia et mea efflagitatione, cuius rei munus reciprocum quoniam in me colendo fastidisti, inventa inter tineas epistula vetere, quam de ostreis et musculis affectata obscuritate condideram, quae adulescens temere fuderam, iam senior retractavi. Set in eundem modum instaurata est satirica et ridicula concinnatio, saltem ut nunc respondeas novissimae cantilenae, qui illam noviciam silentio condemnasti. Ostrea Baianis certantia, quae Medulorum dulcibus in stagnis reflui maris aestus opimat, accepi, dilecte Theon, numerabile munus. Verum quot fuerint, subiecta monosticha signant: quot ter luctatus cum pollice conputat index; Geryones quot erant, decies si multiplicentur; ter quot erant Phrygii numerata decennia belli aut ter ut Eolidi mensis tenet ignicomus Sol; cornibus a primis quot habet vaga Cynthia noctes; singula percurrit Titan quot signa diebus; quotque annis sublimis agit sua saecula Phaenon; quot numero annorum Vestalis virgo ministrat Dardaniusque nepos regno quot protulit annos; Priamidae quot erant, si bis deni retrahantur; bisque viros numeres, qui fata Amphrysia servant; quot genuit fetus Albana sub ilicibus sus et quot sunt asses, ubi nonaginta trientes, vel quot habet iunctos Vasatica raeda caballos. Quod si figuras fabulis adumbratas numerumque doctis involutum ambagibus ignorat alto mens obesa viscere, numerare saltim more vulgi ut noveris, in se retortas explicabo summulas. Ter denas puto quinquiesve senas vel bis quinque, dehinc decem decemque vel senas quater et bis adde ternas. Septenis quater adde unum et unum; duc binas decies semelque denas, aut ter quattuor adde bis novenis octonas quater, hinc duae recedant; binas ter decies, semel quaternas; et sex adde novem vel octo septem, aut septem geminis bis octo iunge, aut, ne sim tibi pluribus molestus, triginta numero fuere cunctae. Iunctus limicolis musculus ostreis primo composuit fercula prandio, gratus deliciis nobilium cibus et sumpti modicus pauperibus focis. Non hic navifrago quaeritur aequore, ut crescat pretium grande periculis, set primore vado post refugum mare algoso legitur litore concolor. Nam testae duplicis conditur in specu, quae ferventis aquae fota vaporibus carnem lacteoli visceris indicat. Set damnosa nimis panditur area. Fac campum replices, Musa, papyrium. Nec iam fissipedis per calami vias grassetur Gnidiae sulcus harundinis, pingens aridulae subdita paginae Cadmi filiolis atricoloribus. Aut cunctis pariter versibus oblinat furvam lacticor sphongia sepiam. Parcamus vitio Dumnitonae domus, ne sit charta mihi carior ostreis. 8. AUSONIUS AXIO PAULO RHETORI SAL. Tandem eluctati retinacula blanda morarum Burdigalae molles liquimus inlecebras Santonicamque urbem vicino accessimus agro. Quod tibi si gratum est, optime Paule, proba. Cornipedes rapiant inposta petorrita mulae, vel cisio triiugi, si placet, insilias, vel celerem mannum vel ruptum terga veraedum conscendas, propere dummodo iam venias, instantis revocant quia nos sollemnia Paschae libera nec nobis est mora desidiae. Perfer in excursu vel teriuga milia epodon vel falsas lites, quas schola vestra serit, Nobiscum invenies nullas, quia liquimus istic nugarum veteres cum sale relliquias. 9 AUSONIUS PAULO Ostrea nobilium cenis sumptuque nepotum cognita diversoque maris defensa profundo, aut refugis nudata vadis aut scrupea subter antra et muriceis scopulorum mersa lacunis, quae viridis muscus, quae dedecor alga recondit, quae testis concreta suis ceu saxa cohaerent, quae mutata loco, pingui mox consita limo nutrit secretus conclusae uliginis umor, enumerare iubes, vetus o mihi Paule sodalis, adsuefacte meis ioculari carmine nugis. Adgrediar, quamvis curam non ista senilem sollicitent frugique viro dignanda putentur. Nam mihi non Saliare epulum, non cena dapalis, qualem Penelopae nebulonum mensa procorum Alcinoique habuit nitidae cutis uncta iuventus. Enumerabo tamen famam testesque secutus pro studiis hominum semper diversa probantum. Set mihi prae cunctis ditissima, quae Medulorum educat oceanus, quae, Burdigalensia nomen, usque ad Caesareas tulit admiratio mensas, non laudata minus nostri quam gloria vini. Haec inter cunctas palmam meruere priorem omnibus ex longo cedentibus, ista et opimi visceris et nivei dulcique tenerrima suco miscent aequoreum tenui sale tincta saporem. Proxima sint quamvis, set longe proxima multo ex intervallo, quae Massiliensia, portum quae Narbo ad Veneris nutrit, cultuque carentia Hellespontiaci quae protegit aequor Abydi, vel quae Baianis pendent fluitantia palis, Santonico quae tecta salo, quae nota Gelanis, aut Eborae mixtus pelago quae protegit amnis, ut multo iaceant algarum obducta recessu, aspera quae testis, sed dulcia, carnis opimae. Sunt et Aremorici qui laudent ostrea ponti, et quae Pictonici legit accola litoris, et quae, mira, Caledoniis nonnumquam detegit aestus. Accedunt quae fama recens Byzantia subter litora et insana generata Propontidis acta Promoti celebrata ducis de nomine laudat. Haec tibi non vates, non historicus neque toto orbe vagus conviva loquor, set tradita multis, ut solitum, quotiens dextrae invitatio mensae sollicitat lenem comi sermone Lyaeum. Haec non per vulgum mihi cognita perque popinas, aut parasitorum collegia Plautinorum, set festos quia saepe dies partim ipse meorum excolui inque vicem conviva vocatus adivi, natalis si forte fuit sollemnis amico coniugioque dapes aut sacra repotia patrum, audivi meminique bonos laudare frequentes. 10. INVITATIO AD PAULUM Si qua fides falsis umquam est adhibenda poetis nec plasma semper adlinunt, Paule, Camenarum celeberrime Castaliarum alumne quondam, nunc pater aut avus aut proavis antiquior, ut fuit olim Tartesiorum regulus, intemerata tibi maneant promissa memento. Phoebus iubet verum loqui. Etsi Pierias patitur lirare sorores, numquam ipse torquet aulaka. Te quoque ne pigeat consponsi foederis: et iam citus veni remo aut rota, aequoris undosi qua multiplicata recursu Garumna pontum provocat, aut iteratarum qua glarea trita viarum fert militarem ad Blaviam. Nos etenim primis sanctum post Pascha diebus avemus agrum visere. Nam populi coetus et compita sordida rixis fastidientes cernimus angustas fervere vias et congrege volgo nomen plateas perdere. Turbida congestis referitur vocibus echo: «tene, feri, duc, da, cave», sus lutulenta fugit, rabidus canis impete saevo et impares plaustro boves. Nec prodest penetrale domus et operta subire: per tecta clamores meant. Haec et quae possunt placidos offendere mores cogunt relinqui moenia, dulcia secreti repetantur ut otia ruris, nugis amica ac seriis, tempora disponas ubi tu tua iusque tuum sit, ut nil agas vel quod voles. Ad quae si properas, tota cum merce tuarum veni Camenarum citus. Dactylicos, elegos, choriambum carmen, epodos, socci et cothurni musicam carpentis impone tuis: nam tota supellex vatum piorum chartea est. Nobiscum invenies kat'enantia, si libet uti non Poena, sed Graeca fide. 11. RESCRIPTUM PAULO SUO Versus meos utili et conscio sibi pudore celatos carmine tuo et sermone praemissis dum putas elici, repressisti. Nam qui ipse facundus et musicus editionis alienae prolectat audaciam, consilio quo suadet exterret. Tegat oportet auditor doctrinam suam, qui volet ad dicendum sollicitare trepidantem nec emerita adversum tirunculos arma concutiat veterana calliditas. Sensit hoc Venus de pulchritudinis palma diu ambiguo ampliata iudicio. Pudenter enim ut apud patrem velata certaverat nec deterrebat aemulas ornatus aequalis. At postquam in pastoris examen deducta est lis dearum, qualis emerserat mari aut cum Marte convenerat, et consternavit arbitrum et contendentium certamen oppressit. Ergo nisi Delirus tuus in re tenui non tenuiter laboratus opuscula mea, quae promi studueras, retardasset, iamdudum ego ut palmes audacior in hibernas adhuc auras improbum germen egissem, periculum iudicii gravis inconsulta festinatione subiturus. Denique pisonem, quem tollenonem existimo proprie a philologis appellatum, adhibui, ut iubebas; recenti, versuum tuorum lectione non ausus, ea, quae tibi iam cursim fuerant recitata, transmisi. Etenim hoc poposcisti atque id ego malui, tu ut tua culpa ad eundem lapidem bis offenderes a, ego autem quaecumque fortuna esset semel erubescerem. Vide, mi Paule, quam ineptum lacessieris, in verbis rudem, in eloquendo hiulcum, a propositis discrepantem, in versibus concinnationis expertem, in cavillando nec natura venustum nec arte conditum, diluti salis, fellis ignavi, nec de mimo planipedem nec de comoediis histrionem. Ac nisi haec a nobis missa ipse lecturus esses, etiam de pronuntiatione rideres. Nunc commodiore fato sunt, quod licet apud nos genuina, aput te erunt adoptiva. Vinum cum biiugo parabo plaustro primo tempore Santonos vehendum, ovum tu quoque passeris marini, quod nunc promus ait procul relictum in fundo patriae Bigerritanae. 12. AYSONIOS PAULOI Helladikes metochon Mouses Latiaeque Camenae, Axion Ausonios sermone adludo bilingui, Musae, quid facimus? ti kenaisin eph'elpisin autos ludimus aphradiesin en hemati geraskontes? Santonikois campoisin, hopoi kryos axenos estin, erramus gelidotromeroi kai frigdopoetae, Pieridon teneroplokamon therapontes inertes. Panta d'echei pagetos te pedum kai krousmos odonton, thalpore quia nulla phokou chionodei chorei, et duplicant frigus psychra carmina metioontes. Apchomenos d'ara meni neoi Ianou te Calendais primitias Pauloi nostrae pempsomen aoides. Mnemosynes kredemnokomou polycantica tekna, ennea verbosae krinnostephanoi te puellae, enth' age moi polyrisa hepe, skourodea molpen, frontibus hymeterais pterinon praeferte triumphum. Hymas gar kaleo kainos Dionysopoietes: Pauloi epharmosaite memigmenobarbaron oiden. Ou gar moi themis estin in hac regione menonti Axion ab nostris epideuea eine kamenais. Keinos emoi panton metoches, qui seria nostra, qui ioca pantodape novit tractare polaistrei. Kai nyn sepositus monachoi eni rure Krebennou, astaphyloi eni choroi, habet thymalgea leschen, oute philois etarois nec mensae accommodus ulli, hotti athelxinoois aeger symmempheto Mousais. Iam satis, o phile Paule, ponon apepeirethemen en te foroi causais te kai ingrataisi kathedrais rhetorikois ludoisi kai epleto ouden oneiar. All'ede keinos men apas iuvenalios idros ekkechytai meleon, tromere de paresti senectus kai minus in sumptum dapanas levis arca ministrat. Ou gar echei apalamnos aner kouaistodea lucron kleinos oute geron kryseen ergazet'amoiben. Aequanimus quod si fueris et panta vel ainein malueris, lethe ponou essetai ede peneies. Keino de pancalliston, ut omnibus undique Musis syn phialeique oinoique, eteon synopaoni Mouson, thymou apechemenou solacia blanda requiras. Hic erit et fructus Demetros aglaokarpou, entha syes thaleroi polychandea pocula t', entha kirnan, ei ke thelois, nektar vinoio bonoio. Ambo igitur nostrae parathelxomen otia vitae, dum res et aetas et sororum nemata porphyrea pleketai. 13. AYSONIOS PAULOI Romaion hypatos aretalogoi ede poietei, Ausonios Pauloi: speude philous ideein. 14. AUSONIUS PAULO Aequoream liqui te propter, amice, Garumnam, te propter campos incolo Santonicos. Congressus igitur nostros pete; si tibi cura, quae mihi, conspectu iam potiere meo. Sed tantum adpropera, quantum pote corpore et aevo; ut salvum videam, sat cito te video. Si post infaustas vigor integratus habenas et rediit membris iam sua mobilitas, si riguam laetis recolis Pimpleida Musis, iam vates et non flagrifer Automedon, pelle soporiferi senium nubemque veterni atque alacri mediam carpe vigore viam. Sed cisium aut pigrum cautus conscende veraedum: non tibi sit raedae, non amor acris equi. Cantheris moneo male nota petorrita vites nec celeres mulas ipse Metiscus agas. Sic tibi sint Musae faciles, meditatio prompta et memor, et liquidi mel fluat eloquii: sic, qui venalis tam longa aetate Crebennus non habet emptorem, sit tibi pro pretio. Attamen ut citius venias leviusque vehare, historiam, mimos, carmina linque domi. Grande onus in musis: tot saecula condita chartis, quae sua vix tolerant tempora, nostra gravant. Nobiscum invenies epeon polymorphea plethyn, grammatikon te plokas kai logodaidalien, daktylon heroion kai aoidopolon choriambon, syn Thalies komoi syrmata Terpsichores, sotadikon te kinaidon, ionikon amphoterothen, rythmon Pindarikon ennomon euepien, eilipoden skazonta kai ou skazonta trimetron, okto Toukydidou, ennea Herodotou: rhetorikon theama, sophon erikydea phyla, panta mal'hoss'etheleis, kai pleon, ei ke thelois. Hoc tibi de nostris aspastikon offero libris. Vale. Valere si voles me, iam veni. 11. AUSONIUS TETRADI0 SAL. O qui venustos uberi facundia sales opimas, Tetradi, cavesque, ne sit tristis et dulci carens amara concinnatio; qui felle carmen atque melle temperans torpere musas non sinis pariterque fucas quaeque gustu ignava sunt et quae sapore tristia; rudes camenas qui Suessae praevenis aevoque cedis, non stilo: cur me propinquum Santonorum moenibus declinas, ut Lucas boves olim resumpto praeferoces proelio fugit iuventus Romula? Non tigris te, non leonis impetu, amore sed caro expeto. Videre alumni gestio voltus mei et indole optata frui. Invitus olim devoravi absentiae necessitatem pristinae, quondam docendi munere adstrictum gravi Iculisma cum te absconderet, et invidebam devio ac solo loco opus Camenarum tegi. At nunc frequentes atque claros nec procul cum floreas inter viros tibique nostras ventus auras deferat auresque sermo verberet, cur me supino pectoris fastu tumens spernis poetam consulem, tuique amantem teque mirantem ac tua desiderantem carmina oblitus alto neglegis fastidio? Plectendus exemplo tuo, ni stabilis aevo pectoris nostri fides quamquam recusantes amet. Vale. Valere si voles me, pervola cum scrinio et Musis tuis. 16. AUSONIUS PROBO PRAEFECTO PRAETORIO SAL. Oblata per antiquarios mora scio promissi mei gratiam exspectatione consumptam, Probe, vir optime; in secundis tamen habeo non fefellisse. Apologos Titiani et Nepotis chronica, quasi alios apologos (nam et ipsa instar sunt fabularum) ad nobilitatem tuam misi, gaudens atque etiam glorians fore aliquid, quod ad institutionem tuorum sedulitatis meae studio conferatur. Libello tamen apologorum antetuli paucos epodos, studio in te observantiae meae impudentissimo, paucos quidem, ut ego loquax iudico: verum tu, cum legeris, etiam nimium multos putabis. Adiuro benevolentiam tuam, verecundiae meae testem, eos mihi subita persuasione fluxisse. Nam quis hos diu cogitaret? Quod sane ipsi per se probabunt. Fors fuat, ut si mihi vita suppetet, aliquid rerum tuarum, quamvis incultus expoliam: quod tu etsi lectum non probes, scriptum boni consules. Cumque ego imitatus sim vesaniam Chocrili s, tu ignoscas magnanimitate Alexandri. Hi igitur interim, ut Plautus ait a, erunt antelogium fabularum, garruli et deceptores, qui compositi ad honorificentiae obsequium, ad aurium convicium concurrerunt. Vale ac me dilige. Perge, o libelle, Sirmium, et dic ero meo ac tuo have atque salve plurimum. Quis iste sit nobis erus, nescis, libelle? An, cum scias, libenter audis quod iuvat? Possem absolute dicere, sed dulcius circumloquar diuque fando perfruar. Hunc dico, qui lingua potens minorem Atridam praeterit orando pauca at musica; qui grandines Ulixei et mel fluentem Nestora concinnat ore Tullii; qui solus exceptis tribus eris erorum primus est praetorioque maximus. Dico hunc senati praesulem, praefectum eundem et consulem: nam consul aeternum cluet collega Augusti consulis, columen curulis Romulae primum in secundis fascibus;. nam primus e cunctis erit consul, secundus principi. Generi hic superstes aureo satorque prolis aureae convincit Ascraeum senem non esse saeclum ferreum. Qui vincit aevi iniuriam stirpis novator Anniae paribusque comit infulis Aniciorum stemmata. Probum loquor, scis optime, quem nemo fando dixerit, qui non prius laudaverit. Perge, o libelle, et utere felicitate intermina. Quin et require, si sinet tenore fari obnoxio: «age, vera proles Romuli, effare causam nominis. Utrumne mores hoc tui nomen dedere: an nomen hoc secuta morum regula? An ille venturi sciens mundi supremus arbiter, qualem creavit moribus, iussit vocari nomine?» Nomen datum praeconiis vitaeque testimonio. Libelle felix, quem sinu vir tantus evolvet suo nec occupari tempora grato queretur otio, quem melleae vocis modis leni aut susurro impertiet cuique vigiles luminum vacare dignabunt corae, quem mente et aure consciis quibusdam omissis perleget. Quaecumque fortuna est tibi, perge, o libelle, et utere felicitate intermina. Dic me valere et vivere, dic vivere ex voto pio, sanctis precantem vocibus, ut quem curulis proxima collegio nati dedit, hunc rursus Augustus prior suis perennet fascibus, Subnecte et illud leniter: «apologos en misit tibi ab usque Rheni limite Ausonius, nomen Italum, praeceptor Augusti tui, Aesopiam trimetriam, quam vertit exili stilo pedestre concinnans opus fandi Titianus artifex; ut hinc avi ac patris decus, mixto resurgens sanguine, Probiano atque Anicio, ut quondam in Albae moenibus supremus Aenea satus Silvios Iulis miscuit, sic iste, qui natus tibi, flos flosculorum Romuli, nutricis inter lemmata lallique somniferos modos suescat peritus fabulis simul iocari et discere». adde votum, quod pio concepimus rei deo: «ut genitor Augustus dedit collegio nati Probum, sic Gratianus hunc novum stirpi futurae copulet». Rata sunt futura, quae loquor. Sic merita et fatum iubent. Sed iam ut loquatur Iulius, fandi modum invita accipe volucripes dimetria haveque dicto dic vale. 17. AUSONIUS SYMMACHO Modo intellego, quam mellea res sit oratio, quam delenifica et quam suada facundia. Persuasisti mihi, quod epistulae meae aput Capuam tibi redditae concinnatio inhumana non esset, set hoc non diutius, quam dum epistulam tuam legi, quae me blanditiis inhiantem tuis velut suco nectaris delibuta perducit. Ubi vero chartulam pono et me ipsum interrogo, tum absinthium meum resipit et circumlita melle tuo pocula deprehendo. Si vero, id quod saepe facio, ad epistulam tuam redii, rursus inlicior: et rursum ille suavissimus, ille floridus tui sermonis adflatus deposita lectione vanescit et testimonii pondus prohibet inesse dulcedini. Hoc me velut aerius bratteae fucus aut picta nebula non longius quam dum videtur oblectat, chamaeleontis bestiolae vice, quae de subiectis sumit colorem. Aliud sentio ex epistula tua, aliud ex conscientia mea. Et tu me audes facundissimorum hominum laude dignari? Tu, inquam, mihi ista, qui te ultra emendationem omnium protulisti? Aut quisquam ita nitet, ut conparatus tibi non sordeat? Quis ita Aesopi venustatem, quis sophisticas Isocratis conclusiones? Quis ita ad enthymemata Demosthenis aut opulentiam Tullianam aut proprietatem nostri Maronis accedat? Quis ita affectet singula, ut tu imples omnia? Quid enim aliud es quam ex omni bonarum artium ingenio collecta perfectio? Haec, domine mi fil Symmache, non vereor, ne in te blandius dicta videantur esse quam verius. Et expertus es fidem meam mentis atque dictorum, dum in comitatu degimus ambo aevo dispari, ubi tu veteris militiae praemia tiro meruisti, ego tirocinium iam veteranus exercui. In comitatu tibi verus fui, nedum me peregre existimes conposita fabulari: in comitatu, inquam, qui frontes hominum aperit, mentes tegit, tibi me et parentem et amicum et, si quid utroque carius est, cariorem fuisse sensisti. Set abeamus ab his, ne ista haec conmemoratio ad illam Sosiae formidinem videatur accedere. Illud, quod paene praeterii, qua adfectatione addidisti, ut ad te didascalicum aliquod opusculum aut sermonem protrepticum mitterem? Ego te docebo docendus adhuc, si essem id aetatis, ut discerem? Aut ego te vegetum atque alacrem conmonebo? Eadem opera et Musas hortabor, ut canant, et maria, ut effluant, et auras, ut vigeant, et ignes, ut caleant, admonebo et, si quid invitis quoque nobis natura fit, superfluus instigator agitabo. Sat est unius erroris, quod aliquid meorum me paenitente vulgatum est, quod bona fortuna in manus amicorum incidit. Nam si contra [id] evenisset, nec tu mihi persuaderes placere me posse. Haec ad litteras tuas responsa sint: cetera, quae noscere aves, conpendi faciam; sic quoque iam longa est epistula. Iulianum tamen familiarem domus vestrae, si quid de nobis percontandum arbitraris, allego; simul admoneo, ut, cum causam adventus eius agnoveris, iuves studium, quod ex parte fovisti. Vale. 18. AD URSULUM GRAMMATICUM TREVERORUM CUI STRENAS KALENDIS IANUARIIS AB IMPERATORE NON DATAS REDDI FECIMUS Primus iucundi foret hic tibi fructus honoris, Augustae faustum munus habere manus. Proximus ex longo gradus est, quaestoris amici curam pro strenis excubuisse tuis. Ergo interceptos, regale nomisma, Philippos accipe tot numero, quot duo Geryones: quot terni biiuges demptoque triente Camenae quotque super terram sidera zodiaci; quot commissa viris Romana Albanaque fata quotque doces horis quotque domi resides; ostia quot pro parte aperit stridentia circus excepto, medium quod patet ad stadium; quot pedibus gradiuntur apes et versus Homeri quotque horis pelagus profluit aut refluit; protulit in scaenam quot dramata fabellarum, Arcadiae medio qui iacet in gremio; vel quot iuncturas geometrica forma favorum conserit extremis omnibus et mediis; quot telios primus numerus solusque probatur, quot par atque impar partibus aequiperat, bis ternos et ter binos qui conserit unus, qui solus totidem congeminatus habet; quot faciunt iuncti subterque supraque locati; qui numerant Hyadas Pleiadasque simul. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ursule collega nobilis Harmonio, Harmonio, quem Claranus, quem Scaurus et Asper, quem sibi conferret Varro priorque Crates, quique sacri lacerum collegit corpus Homeri, quique notas spuriis versibus apposuit: Cecropiae commune decus Latiaeque Camenae, solus qui Chium miscet et Amineum. Vale. 19. AUSONIUS PONTIO PAULINO FILIO CUM ILLE MISISSET POEMATIUM VERSIBUS PLURIMIS DE REGIBUS EX TRANQUILLO COLLECTIS Condiderat iam Solis equos Tartesia Calpe stridebatque freto Titanius ignis Hibero: iam succedentes quatiebat Luna iuvencas, vinceret ut tenebras radiis velut aemula fratris: iam volucres hominumque genus superabile curis mulcebant placidi tranquilla oblivia somni; transierant Idus, medius suprema December tempora venturo properabat iungere Iano; et nonas decimas ab se nox longa Kalendas o iugiter acciri celebranda ad festa iubebat. Nescis, puto, quid velim tot versibus dicere. Medius fidius ncque ipse bene intellego: tamen suspicor. Iam prima nox erat ante diem nonum decimum Kal. Ian., cum redditae sunt mihi litterae tuae oppido quam litteratae. His longe iucundissimum poema subdideras, quod de tribus Suetonii libris, quos ille de regibus dedit, in epitomen coegisti, tanta elegantia, solus ut mihi videare adsecutus, quod contra rerum naturam est, brevitas ut obscura non esset. In his versibus ego ista cognovi: Europamque Asiamque, duo vel maxima terrae membra, quibus Libyam dubie Sallustius addit Europae adiunctam, possit cum tertia dici, regnatas multis, quos fama oblitterat et quos barbara Romanae non tradunt nomina linguae, Illibanum Numidamque Avelim Parthumque Vononem et Caranum, Pellaea dedit qui nomina regum, quique magos docuit mysteria vana Nechepsos, et qui regnavit sine nomine moxque Sesostris.... Haec tu quam perite et concinne, quam modulate et dulciter, ita iuxta naturam Romanorum accentuum enuntiasti, ut tamen veris et primigenis vocibus sua fastigia non perirent. Iam quid de eloquentia dicam? Liquido adiurare possum nullum tibi ad poeticam facundiam Romanae iuventutis aequari. Certe ita mihi videris. Si erro, pater sum, ferme et noli exigere iudicium obstante pietate. Verum ego cum pie diligam, sincere ac severe iudico. Affice me, oro, tali munere frequenter, quo et oblector et honoror. Accessit tibi ad artem poeticam mellea adulatio. Quid enim aliud agunt: audax Icario qui fecit nomina ponto, et qui Chalcidicas moderate enavit ad arces, nisi ut tu vegetam et sublimem alacritatem tuam temeritatem voces, me vero et consultum et quem filius debeat imitari, salutari prudentia praeditum dicas? Quod equidem contra est. Nam tu summa sic appetis, ut non decidas: senectus mea satis habet, si consistat. Haec ad te breviter et illico vesperis illius secuto mane dictavi. Ita enim tabellarius tuus, ut epistulam referret, instabat. Nam si mihi otium fuerit, oblectabile negotium erit ad te prolixius delirare, te ut eliciam, mihi ut satisfaciam. Vale. 20. AUSONIUS PAULINO Paulino Ausonius: metrum sic suasit, ut esses tu prior et nomen praegrederere meum; quamquam et fastorum titulo prior et tua Romae praecessit nostrum sella curulis ebur et, quae iamdudum tibi palma poetica pollet, lemnisco ornata est, quo mea palma caret. Longaevae tantum superamus honore senectae. Quid refert? Cornix non ideo ante cycnum; nec quia mille annos vivit Gangeticus ales, vincit centum oculos, regie pave, tuos. Cedimus ingenio, quantum praecedimus aevo: adsurgit Musae nostra Camena tuae. Vive vale et totidem venturos consere ianos, quot tuus aut noster conseruere patres. 21 . AUSONIUS PAULINO Quanto me affecit beneficio non delata equidem, sed suscepta querimonia mea, Pauline fili I Veritus displicuisse oleum quod miseras, munus iterasti: addito etiam Barcinonensis muriae condimento cumulatius praestitisti. Scis autem me id nomen muriae, quod in usu vulgi est, nec solere nec posse dicere, cum scientissimi veterum et Graeca vocabula fastidientes Latinum in gari appellatione non habeant. Sed ego, quocumque nomine liquor iste sociorum vocatur, iam patinas implebo meas, ut parcior ille maiorum mensis applaria sucus inundet. Quid autem tam amabile tamque hospitale, quam quod tu, me participes, delicias tuas in ipsa primitiarum novitate defrudas? O melle dulcior, o Gratiarum venustate festivior, o ab omnibus patrio stringende complexu! Sed haec atque alia huiusmodi documenta liberalis animi aliquis fortasse et aliquando, quamvis rarus: illud de epistularum tuarum eruditione, de poematis iucunditate, de inventione et concinnatione, iuro omnia nulli umquam imitabile futurum, etsi fateatur imitandum. De quo opusculo, ut iubes, faciam. Exquisitim universa limabo et quamvis per te manus summa contigerit, caelum superfluae expolitionis adhibebo, magis ut tibi paream, quam ut perfectis aliquid adiciam. Interea tamen, ne sine corollario poetico tabellarius tuus rediret, paucis iambicis praeludendum putavi, dum illud, quod a me heroico metro desideras, incohatur. Isti tamen, ita te et Hesperium salvos habeam, quod spatio lucubratiunculae unius effusi, quamquam hoc ipsi de se probabunt, tamen nihil diligentiae ulterioris habuerunt. Vale. Iambe Parthis et Cydonum spiculis, iambe pinnis alitum velocior, Padi ruentis impetu torrentior, magna sonorae grandinis vi densior, flammis corusci fulguris vibratior, iam nunc per auras Persei talaribus petasoque ditis Arcados vectus vola. Si vera fama est, Hippocrene, quam pedis pulsu citatam cornipes fudit fremens, I0 tu fonte in ipso procreatus Pegasi, primus novorum metra iunxisti pedum, idemque, Musis concinentibus novem, caedem in draconis concitasti Delium. Fer hanc salutem praepes et volucripes Paulini ad usque moenia, Ebromagum loquor, et protinus, iam si resumptis viribus alacri refecti corporis motu viget, salvere iussum mox reposce mutuum. Nihil moreris iamque, dum loquor, redi, imitatus illum stirpis auctorem tuae, triplici furentem qui Chimaeram incendio supervolavit tutus igne proximo. Dic: « valere», dic: «salvere te iubet amicus et vicinus et fautor tuus, honoris auctor, altor ingeni tui». Dic et magister, dic parens, dic omnia blanda atque sancta caritatis nomina haveque dicto dic vale actutum et redi. Quod si rogabit, quid super scriptis novis maturus aevi nec rudis diiudicem, nescire dices, sed paratum iam fore heroicorum versuum plenum essedum. Cui subiugabo de molarum ambagibus, qui machinali saxa volvunt pondere, tripedes caballos terga ruptos verbere, his ut vehantur tres sodales nuntii. Fors et rogabit, quos sodales dixeris simul venire: dic: «trinodem dactylum vidi paratum crucianti cantherio: spondeus illi lentipes ibat comes, paribus moratur qui locis cursum meum, mihique similis, semper adversus tamen, nec par nec impar, qui trochaeus dicitur». Haec fare cursim nec moratus pervola, 45 aliquid reportans interim munusculi de largitate musici promptarii. 22. AUSONIUS PAULINO Multas et frequentes mihi gratiae tuae causas et occasio subinde nata concinnat et naturae tuae facilitas benigna conciliat, Pauline fili. Nam quia nihil poscente me abnuis, magis acuis procaciam quam retundis, ut nunc quoque in causa Philonis procuratoris quondam mei experiere, qui apud Ebromagum conditis mercibus, quas per agros diversos coemit, concesso ab hominibus tuis usus hospitio, inmature periclitatur expelli. Quod nisi indulseris rogante me, ut et mora habitandi ad commodum suum utatur et nauso aliave qua navi usque ad oppidum praebita frugis aliquantum nostrae advehi possit, Lucaniacus ut inopia liberetur mature: tota illa familia hominis litterati non ad Tullii frumentariam, sed ad Curculionem Plauti pertinebit. Hoc quo facilius impetrarem aut quo maiorem verereris molestiam, si negares, concinnatam iambis signatamque ad te epistulam misi, ne subornatum diceres tabellarium, si ad te sine signi fide veniret. Signavi autem non, ut Plautus ait, «per ceram et linum litterasque interpretes», sed per poeticum characterem, magis notam inustam quam signum impressum iudicares. Philon, meis qui vilicatus praediis, ut ipse vult, epitropos, (nam gloriosum Graeculus nomen putat, quod sermo fucat Dorius) suis querellis adserit nostras preces, quas ipse lentus prosequor. Videbis ipsum, qualis adstet comminus, imago fortunae suae, canus, comosus, hispidus, trux, acrivox Terentianus Phormio, horrens capillis ut marinus asperis echinus aut versus mei, Hic saepe falsus messibus vegrandibus nomen perosus Villici semente sera sive multum praecoqua, et siderali inscitia caelum lacessens seque culpae subtrahens reos peregit caelites. Non cultor instans, non arator gnaruris, promusque quam condus magis, terram infidelem nec feracem criminans negotiari maluit. Mercatur quo foro venalium mutator ad Graecam fidem, sapiensque supra Graeciae septem viros octavus accessit sophos. Et nunc paravit triticum casco sale novusque pollet emporus. Adit inquilinos, rura, vicos, oppida soli et sali conmercio: acatis, phaselis, lyntribus, stlattis, rate Tarnim et Garumnam permeat ac lucra damnis, damna mutans fraudibus se ditat et me pauperat. Is nunc ad usque vectus Ebromagum tuam sedem locavit mercibus, ........................ ................................. ut inde nauso devehat nostros in usus, ut refert. Hunc ergo paucis ne graveris hospitem . . . . . . . . . . . . . . . . . adlatus ut mox navis auxilio tuae ad usque portus oppidi iam iam Perusina, iam Saguntina fame Lucaniacum liberet. Hoc si impetratum munus abs te accepero, prior colere quam Ceres. Triptolemon olim, sive Epimeniden vocant, aut viliconum Buzygem tuo locabo postferendos numini: nam munus hoc fiet tuum. 23. AD EUNDEM PONTIUM PAULINUM EPISTOLA SUBINDE SCRIPTA Proxima quae nostrae fuerat querimonia chartae credideram, quod te, Pauline, inflectere posset eliceretque tuam blanda obiurgatio vocem. Set tu iuratis velut alta silentia sacris devotus teneas, perstas in lege tacendi, Non licet? Anne pudet, si quis tibi iure paterno vivat amicus adhuc maneasque obnoxius heres? Ignavos agitet talis timor. At tibi nullus sit metus et morem missae acceptaeque salutis audacter retine. Vel si tibi proditor instat, aut quaesitoris gravior censura timetur, occurre ingenio, quo saepe occulta teguntur. Thraeicii quondam quam saeva licentia regis fecerat elinguem, per licia texta querellas edidit et tacitis mandavit crimina telis. Et pudibunda suos malo commisit amores virgo nec erubuit tacituro conscia pomo. Depressis scrobibus vitium regale minister credidit idque diu texit fidissima tellus: inspirata dehinc vento cantavit harundo. Lacte incide notas: arescens charta tenebit semper inaspicuas, prodentur scripta favillis. Vel Lacedaemoniam scytalen imitare, libelli segmina Pergamei tereti circumdata ligno perpetuo inscribens versu, qui deinde solutus non respondentes sparso dabit ordine formas, donec consimilis ligni replicetur in orbem. Innumeras possum celandi ostendere formas et clandestinas veterum reserare loquellas, si prodi, Pauline, times nostraeque vereris crimen amicitiae; Tanaquil tua nesciat istud. Tu contemne alios nec dedignare parentem adfari verbis. Ego sum tuus altor et ille praeceptor primus, veterum largitor honorum, primus in Aonidum qui te collegia duxi: 24. CUM PONTIUS PAULINUS IUNIOR QUARTIS IAM LITTERIS NON RESPONDISSET, SIC AD EUM SCRIPTUM EST Quarta tibi haec notos detexit epistula questus, Pauline, et blando residem sermone lacessit. Officium set nulla pium mihi pagina reddit, fausta salutigeris adscribens orsa libellis. Unde istam meruit non felix charta repulsam, spernit tam longo cessatio quam tua fastu? Hostis ab hoste tamen per barbara verba salutem accipit et Salve mediis intervenit armis. Respondent et saxa homini et percussus ab antris o sermo redit, redit et nemorum vocalis imago. Litorei clamant scopuli, dant murmura rivi, Hyblaeis apibus saepes depasta susurrat. Est et harundineis modulatio musica ripis cumque suis loquitur tremulum coma pinea ventis. Incubuit foliis quotiens levis eurus acutis, Dindyma Gargarico respondent cantica luco. Nil mutum natura dedit. Non aeris ales quadrupedesve silent, habet et sua sibila serpens et pecus aequoreum tenui vice vocis anhelat. Cymbala dant flictu sonitum, dant pulpita saltu icta pedum, tentis reboant cava tympana tergis; Isiacos agitant Mareotica sistra tumultus, nec Dodonaei cessat tinnitus aeni, in numerum quotiens radiis ferientibus ictae respondent dociles modulato verbere pelves. Te velut Oebaliis habites taciturnus Amyclis aut tua Sigalion Aegyptius oscula signet, obnixum, Pauline, taces. Agnosco pudorem, quod vitium fovet ipsa suum cessatio iugis. Dumque pudet tacuisse diu, placet officiorum non servare vices et amant longa otia culpam. Quis prohibet Salve atque Vale brevitate parata scribere felicesque notas mandare libellis? Non ego longinquos ut texat pagina versus postulo multiplicique oneret sermone tabellas. Una fuit tantum, qua respondere Lacones littera, et irato regi placuere negantes. Est etenim comis brevitas. Sic fama renatum Pythagoram docuisse refert. Cum multa loquaces ambiguis sererent verbis, contra omnia solum est respondebat vel non. O certa loquendi regula! Nam brevius nihil est nec plenius istis, quae firmata probant aut infirmata relidunt. Nemo silens placuit, multi brevitate loquendi. Verum ego quo stulte dudum spatiosa locutus provehor? Ut diversa sibi vicinaque culpa est! Multa loquens et cuncta silens non ambo placemus nec possum reticere, iugum quod libera numquam fert pietas nec amat blandis posponere verum. Vertisti, Pauline, tuos dulcissime mores? Vasconis hoc saltus et ninguida Pyrenaei hospitia et nostri facit hoc oblivio caeli? Inprecer ex merito quid non tibi, Hiberia tellus! Te populent Poeni, te perfidus Hannibal urat, te belli sedem repetat Sertorius exul. Ergo meum patriaeque decus columenque senati Bilbilis aut haerens scopulis Calagurris habebit aut quae deiectis iuga per scruposa ruinis arida torrentem Sicorim despectat Ilerda? Hic trabeam, Pauline, tuam Latiamque curulem constituis patriosque istic sepelibis honores? Quis tamen ista tibi tam longa silentia suasit? Impius ut nullos hic vocem vertat in usus, gaudia non illum vegetent, non dulcia vatum carmina, non blandae modulatio flexa querellae, non fera, non illum pecudes, non mulceat ales, non quae pastorum nemoralibus abdita lucis solatur nostras echo resecuta loquellas. Tristis, egens deserta colat tacitusque pererret alpini convexa iugi, ceu dicitur olim mentis inops coetus hominum et vestigia vitans avia perlustrasse vagus loca Bellerophontes. Haec praecor, hanc vocem, Boeotia numina Musae, accipite et Latiis vatem revocate Camenis. 25. AD EUNDEM CUM ILLE AD ALIA MAGIS RESPONDERET NEQUE SE VENTURUM POLLICERETUR Discutimus, Pauline, iugum, quod nota fovebat temperies, leve quod positu et venerabile iunctis tractabat paribus concordia mitis habenis; quod per tam longam seriem volventibus annis fabula non umquam, numquam querimonia movit, [nulla querella loco pepulit, non ira nec error, nec quae conpositis malesuada et credula causis concinnat veri similes suspicio culpas; tam placidum, tam mite iugum, quod utrique parentes ad senium nostri traxere ab origine vitae inpositumque piis heredibus usque manere optarunt, dum longa dies dissolveret aevum. Et mansit, dum laeta fides nec cura laborat officii servare vices, set sponte feruntur incustoditum sibi continuantia cursum. Hoc tam mite iugum docili cervice subirent Martis equi stabuloque feri Diomedis abacti et qui mutatis ignoti Solis habenis fulmineum Phaethonta Pado mersere iugales.] Discutitur, Pauline, tamen: nec culpa duorum ista, set unius tantum tua. Namque ego semper contenta cervice feram. Consorte laborum destituor nec tam promptum gestata duobus unum deficiente pari perferre sodalem. Non animus viresque labant, sed iniqua ferendo condicio est oneri, cum manus utrumque relicto ingruit acceduntque alienae pondera librae. Sic pars aegra hominis trahit ad contagia sanum corpus et exigui quamvis discrimine membri tota per innumeros artus conpago vacillat. Obruar usque tamen, veteris ne desit amici me durante fides memorique ut fixa sub aevo restituant profugum - solacia cassa - sodalem. Inpie, Pirithoo disiungere Thesea posses Euryalumque suo socium secernere Niso; te suadente fugam Pylades liquisset Oresten nec custodisset Siculus vadimonia Damon. [Quantum oblectamen populi, quae vota bonorum sperato fraudata bono? Gratantia cuncti verba loquebantur. Iam nomina nostra parabant inserere antiquis aevi melioris amicis. Cedebat Pylades, Phrygii quoque gloria Nisi iam minor et promissa obiens vadimonia Damon. Nos documenta magis felicia, qualia magnus Scipio longaevique dedit sapientia Laeli; nos studiis animisque isdem miracula cunctis, hoc maiora, pares fuimus quod dispare in aevo. Ocius illa iugi fatalis solvere lora Pellaeum potuisse ducem reor, abdita opertis principiis et utroque caput celantia nodo. Grande aliquod verbum nimirum diximus, ut se inferret nimiis vindex Rhamnusia votis; Arsacidae ut quondam regis non laeta triumphis grandia verba premens ultrix dea Medica belli sistere Cecropidum in terris monumenta paranti obstitit et Graio iam iam figenda tropaeo ultro etiam victis Nemesis stetit Attica Persis. Quae tibi Romulidas proceres vexare libido est? In Medos Arabasque tuos per nubila et atrum perge chaos. Romana procul tibi nomina sunto. Illic quaere alios oppugnatura sodales, livor ubi iste tuus ferrugineumque venenum opportuna tuis inimicat pectora fucis. Paulinum Ausoniumque, viros quos sacra Quirini purpura et auratus trabeae velavit amictus, non decet insidiis peregrinae cedere divae. Quid queror eoique insector crimina monstri? Occidui me ripa Tagi, me Punica laedit Barcino, me bimaris iuga ninguida Pyrenaei: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . moenibus et patrio forsan quoque vestis et oris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . quemque suo longe dirimat provincia tractu trans montes solemque alium, trans flumina et urbes et quod terrarum caelique extenditur inter Emeritensis Anae lataeque fluenta Garumnae. Quod si intervalli spatium tolerabile limes poneret exiguus (quamvis longa omnia credant, qui simul esse volunt), faceret tamen ipsa propinquos cura locos, medus iungens distantia verbis; Santonus ut sibi Burdigalam, mox iungit Aginnum illa sibi et populos Aquitanica rura colentes, utque duplex Arelas Alpinae tecta Viennae Narbonemque pari spatio sibi conserit et mox quinquiplicem socias tibi, Martie Narbo, Tolosam. Hoc mihi si spatium vicinis moenibus esset, tunc ego te ut nostris aptum conplecterer ulnis adflaretque tuas aures nostrae aura loquellae. Nunc tibi trans Alpes et marmoream Pyrenen Caesareae Augustae domus , Tyrrhenica propter Tarraco et ostrifero super addita Barcino ponto; me iuga Burdigalae, trino me flumina coetu secernunt turbis popularibus otiaque inter vitiferi exercent colles laetumque colonis uber agri, tum prata virentia, tum nemus umbris mobilibus celebrique frequens ecclesia vico, totque mea in Novaro sibi proxima praedia pago dispositis totum vicibus variata per annum, egelidae ut tepeant hiemes rabidosque per aestus adspirent tenues frigus subtile Aquilones. Te sine set nullus grata vice provenit annus. Ver pluvium sine flore fugit, Canis aestifer ardet, nulla autumnales variat Pomona sapores effusaque hiemem contristat Aquarius unda. Agnoscisne tuam, Ponti dulcissime, culpam? Nam mihi certa fides nec conmutabilis umquam Paulini illius veteris reverentia durat quaeque meoque tuoque fuit concordia patri. Si tendi facilis cuiquam fuit arcus Ulixei aut praeter dominum vibrabilis ornus Achilli, nos quoque tam longo Rhamnusia foedere solvet. Set cur tam maesto sero tristia carmina versu et non in meliora animus se vota propinquat? Sit procul iste metus. Certa est fiducia nobis, si genitor natusque dei pia verba volentum accipiat, nostro reddi te posse precatu, ne sparsam raptamque domum lacerataque centum per dominos veteris Paulini regna fleamus teque vagum toto quam longa Hispania tractu inmemorem veterum peregrinis fidere amicis. Accurre, o nostrum decus, o mea maxima cura, votis ominibusque bonis precibusque vocatus, adpropera, dum tu iuvenis, dum nostra senectus servat inexhaustum tibi gratificata vigorem]. Ecquando iste meas inpellet nuntius aures? Ecce tuus Paulinus adest. Iam ninguida linquit oppida Hiberorum, Tarbellica iam tenet arva. Ebromagi 37 iam tecta subit, iam praedia fratris vicina ingreditur, iam labitur amne secundo iamque in conspectu est, iam prora obvertitur amni ingressusque sui celebrata per ostia portus totum occursantis populi praevertitur agmen: et sua praeteriens iam iam tua limina pulsat. Credimus? An qui amant ipsi sibi somnia fingunt? XXVI. 1 Phoebe potens numeris, praeses Tritonia bellis, tu quoque ab aerio praepes Victoria lapsu, come serenatam duplici diademate frontem, serta ferens, quae dona togae, quae praemia pugnae. Bellandi fandique potens Augustus honorem bis meret, ut geminet titulos, qui proelia Musis temperat et Geticum moderatur Apolline Martem. Arma inter Chunosque truces furtoque nocentes Sauromatas, quantum cessat de tempore belli, indulget Clariis tantum inter castra Camenis. Vix posuit volucres stridentia tela sagittas: Musarum ad calamos fertur manus, otia nescit et commutata meditatur harundine carmen; sed carmen non molle modis, bella horrida Martis Odrysii Thraessaeque viraginis arma retractat. Exsulta, Aeacide, celebraris vate superbo rursum Romanusque tibi contingit Homerus. 2. COMMENDATIO CODICIS Est quod mane legas, est et quod vespere. Laetis seria miscuimus, temperie ut placeant. Non unus vitae color est nec carminis unus lector: habet tempus pagina quaeque suum. Hoc mitrata Venus probat hoc galeata Minerva, Stoicus has partes, has Epicurus amat. Salva mihi veterum maneat dum regula morum, plaudat permissis sobria Musa iocis. 3 Cedere quae lato nescit fera saucia ferro armatique urget tela cruenta viri, quam grandes parvo patitur sub vulnere mortes et solam leti vim probat esse manum! Mirantur casusque novos subitasque ruinas . . . . . . . . . . . . . . . . . . nec contenta ictos letaliter ire per artus coniungit mortes una sagitta duas, Plurima communi pereunt si fulminis ictu, haec quoque de caelo vulnera missa putes. 4 AD FONTEM DANUVII IUSSU VALENTINIANI AUG. Illyricis regnator aquis, tibi, Nile, secundus, Danuvius laetum profero fonte caput. Salvere Augustos iubeo natumque patremque, armiferis alui quos ego Pannoniis Nuntius Euxino iam nunc volo currere ponto, ut sciat hoc superum cura secunda Valens, caede fuga flammis stratos periisse Suebos nec Rhenum Gallis limitis esse loco. Quod si lege maris refluus mihi curreret amnis, huc possem victos inde referre Gothos. 5. AD FONTEM DANUVII IUSSU VALENTINIANI AUG. Danuvius penitis caput occultatus in oris totus sub vestra iam dicione fluo. Qua gelidum fontem mediis effundo Suebis, imperiis gravidas qua seco Pannonias et qua dives aquis Shythico solvo ostia ponto: omnia sub vestrum flumina mitto iugum. Augusto dabitur sed proxima palma Valenti: inveniet fontes hic quoque, Nile, tuos. 6. VALENTINIANO IUNIORI IN SIGNUM MARMOREUM Nunc te marmoreum pro sumptu fecimus; at curn Augustus frater remeaverit, aureus esto. 7 PICTURAE SUBDITI UBI LEO UNA SAGITTA A GRATIANO OCCISUS EST Quod leo tam tenui patitur sub harundine letum, non vires ferri, sed ferientis agunt. 8 EXHORTATIO AD MODESTIAM Fama est fictilibus cenasse Agathoclea regem atque abacum Samio saepe onerasse luto, fercula gemmatis cum poneret horrida vasis et misceret opes pauperiemque simul. Quaerenti causam respondit: «Rex ego qui sum Sicaniae, figulo sum genitore satus». Fortunam reverenter habe, quicumque repente dives ab exili progrediere loco. 9 IN EUNIPINAM ADULTERAM Toxica zelotypo dedit uxor moecha marito, nec satis ad mortem credidit esse datum. Miscuit argenti letalia pondera vivi, cogeret ut celerem vis geminata necem. Dividat haec si quis, faciunt discreta venenum: antidotum sumet, qui sociata bibet. Ergo inter sese dum noxia pocula certant, cessit letalis noxa salutiferae. Protinus et vacuos alvi petiere recessus, lubrica deiectis qua via nota cibis. Quam pia cura deum! Prodest crudelior uxor et, cum fata volunt, bina venena iuvant. 10. IN ECHO PICTAM Vane, quid affectas faciem mihi ponere, pictor, ignotamque oculis sollicitare deam? Aeris et linguae sum filia, mater inanis indicii, vocem quae sine mente gero. Extremos pereunte modos a fine reducens ludificata sequor verba aliena meis. Auribus in vestris habito penetrabilis Echo: et si vis similem pingere, pinge sonum. 11. IN SIMULACRUM OCCASIONIS ET PAENITENTIAE Cuius opus? Phidiae, qui signum Pallados, eius, quique Iovem fecit, tertia palma ego sum. Sum dea quae rara et paucis Occasio nota. Quid rotulae insistis? Stare loco nequeo. Quid talaria habes? Volucris sum. Mercurius quae fortunare solet, tardo ego, cum volui. Crine tegis faciem? Cognosci nolo. Sed heus tu occipiti calvo es? Ne tenear fugiens. Quae tibi iuncta comes? Dicat tibi. Dic rogo quae sis. Sum dea, cui nomen nec Cicero ipse dedit. Sum dea, quae facti non factique exigo poenas, nempe ut paeniteat: sic Metanoea vocor. Tu modo dic, quid agat tecum. Quandoque volavi, haec manet: hanc retinent quos ego praeterii. Tu quoque dum rogitas, dum percontando moraris, elapsam dices me tibi de manibus. 12. Dicebam tibi: «Galla, senescimus. Effugit aetas. Utere rene tuo: casta puella anus est». Sprevisti: obrepsit non intellecta senectus nec revocare potes qui periere dies. Nunc piget et quereris, quod non aut ista voluntas tunc fuit aut non est nunc ea forma tibi. Da tamen amplexus oblitaque gaudia iunge; da: fruar etsi non quod volo, quod volui. 13 DE LEPORE CAPTO A CANE MARINO Trinacrii quondam currentem in litoris ora ante canes leporem caeruleus rapuit. At lepus: «In me omnis terrae pelagique rapina est, forsitan et caeli, si canis astra tenet». 14 . Tam segnis scriptor quam lentus Pergame cursor fugisti et primo captus es in stadio Ergo notas scripto tolerasti Pergame voltu et quas neglexit dextera frons patitur. 15 . Pergame non recte punitus fronte subisti supplicium, lentae quod meruere manus. At tu, qui dominus, peccantia membra coherce; iniustum falsos excruciare reos. Aut inscribe istam, quae non volt scribere, dextram, aut profugos ferri pondere necte pedes. 16. Canus rogabat Laidis noctem Myron: tulit repulsam protinus. Causamque sensit et caput fuligine fucavit atra candidum; idemque voltu, crine non idem Myron orabat oratum prius. Sed illa formam cum capillo comparans similemque, non ipsum rata, fortasse et ipsum, sed volens ludo frui, sic est adorta callidum: «Inepte quid me quod recusavi rogas? Patri negavi iam tuos». 17. DE OPINIONE QUAM DE ILLO HABEBAT EIUS UXOR Laidas et Glyceras, lascivae nomina famae, coniunx in nostro carmine cum legeret, ludere me dixit falsoque in amore iocari. Tanta illi nostra est de probitate fides. 18. AD UXOREM Uxor vivamus ut viximus et teneamus nomina, quae primo sumpsimus in thalamo; nec ferat ulla dies, ut commutemur in aevo, quin tibi sim iuvenis tuque puella mihi. Nestore sim quamvis provectior aemulaque annis vincas Cumanam tu quoque Deiphoben, nos ignoremus quid sit matura senectus. Scire aevi meritum, non numerare decet. 19. IN MEROEN ANUM EBRIOSAM Qui primus, Meroe, nomen tibi condidit, ille Thesidae nomen condidit Hippolito Nam divinare est nomen componere, quod sit fortunae et morum vel necis indicium. Protesilae, tibi nomen sic fata dederunt, victima quod Troiae prima futurus eras. Idmona quod vatem, medicum quod Iapyga dicunt. Discendas artes nomina praeveniunt. Et tu sic, Meroe, non quod sis atra colore, ut quae Niliaca nascitur in Meroe, infusum sed quod vinum non diluis undis, potare immixtum sueta merumque merum. 20. EX GRAECO TRADUCTUM DE STATUA NEMESIS Me lapidem quondam Persae advexere, tropaeum ut fierem bello: nunc ego sum Nemesis. Ac sicut Graecis victoribus asto tropaeum, punio sic Persas vaniloquos Nemesis. 21. DE EO QUI THESAURUM REPPERIT CUM SE LAQUEO VELLET SUSPENDERE. EX GRAECO Qui laqueum collo nectebat, repperit aurum thesaurique loco deposuit laqueum. At qui condiderat, postquam non repperit aurum, aptavit collo quem reperit laqueum. 22. DE THRASYBULO LACEDAEMONIO, QUI FORTISSIME DIMICANS OCCUBUIT Excipis adverso quod pectore volnera septem, arma super veheris quod, Thrasybule, tua, non dolor hic patris, Pitanae 2 sed gloria maior: rarum tam pulchro funere posse frui. Quem postquam maesto socii posuere feretro, talia magnanimus edidit orsa pater: «flete alios, natus lacrimis non indiget ullis; et meus et talis et Lacedaemonius». 23. EX GRAECO TRADUCTUM DE MATRE MAGNANIMA Mater Lacaena clipeo obarmans filium «cum hoc», inquit, «aut in hoc redi». 24. IN DEGENEREM, DIVITEM MOECHO GENITUM Quidam superbus opibus et fastu tumens tantumque verbis nobilis spernit vigentis clara saecli nomina, antiqua captans stemmata, Martem Remumque et conditorem Romulum privos parentes nuncupans. Hos ille Serum veste contexi iubet, hos caelat argento gravi, ceris murens ianuarum limina et atriorum pegmata; credo quod illi nec pater certus fuit et mater est vere lupa. 25. VERSUS IN VESTE CONTEXTI Laudet Achaemenias orientis gloria telas, molle aurum pallis, Graecia, texe tuis, non minus Ausoniam celebret dum fama Sabinam, parcentem magnis sumptibus, arte parem. 26. ITEM Sive probas Tyrio textam subtemine vestem, seu placet inscripti commoditas tituli, ipsius hoc dominae concinnat utrumque venustas: has geminas artes una Sabina colit. 27. ITEM Licia qui texunt et carmina, carmina Musis, licia contribuunt, casta Minerva, tibi. Ast ego rem sociam non dissociabo Sabina, versibus inscripsi quae mea texta meis. 28. ANTISTHENIS CYNICI IMAGINI SUBDITI Inventor primus cynices ego. «Quae ratio istaec? Alcides multo dicitur esse prior». Alcida quondam fueram doctore secundus: nunc ego sum cynices primus et ille deus. 29. Discipulus melior nulli meliorve magister eis areten synebe kai kyniken sophien. Dicere me verum novit qui novit utrumque kai theon Alkeiden kai kyna Diogenen. 30. MIXOBARBARON LIBERI PATRIS SIGNO MARMOREO IN VILLA NOSTRA OMNIUM DEORUM ARGUMENTA HABENTI Ogygidae me Bacchum vocant, Osirin Aegypti putant, Mysi Phanacem nominant, Dionyson Indi existimant, Romana sacra Liberum, Arabica gens Adoneum, Lucaniacus Pantheum. 31 LIBERO PATRI Aigyptou men Osiris ego, Mouson de Phanakes Bakchos eni Zooisin, eni phthimenoisin Adoneus, pyrogenes dikeros, Titanoletes, Dionysos. 32. IN CORYDONEM MARMOREUM Aix chimaros pere poimen rabdouchos elaie eis lithos ek panton liltos ego Korydon. 33 IN SIMULACRUM SAPPHONIS Lesbia Pieriis Sappho soror addita Musis, eim'enate lyrikon, Aonidon dekate. 34 DEAE VENERI Orta salo, suscepta solo, patre edita Caelo, Aeneadum genetrix, hic habito alma Venus. 35 AD LIBELLUM SUUM Si tineas cariemque pati te, charta, necesse est, incipe versiculis ante perire meis. «Malo», inquis, «tineis». Sapis, aerumnose libelle, perfungi mavis quod leviore malo. Ast ego damnosae nolo otia perdere Musae, iacturam somni quae parit atque olei. «Utilius dormire fuit quam perdere somnum atque oleum». Bene ais, causa sed ista mihi est. Irascor Proculo, cuius facundia tanta est, quantus honos. Scripsit plurima, quae cohibet. Hunc studeo ulcisci; et prompta est ultio vati. Qui sua non edit carmina, nostra legat. Huius in arbitrio est, seu te iuvenescere cedro seu iubeat duris vermibus esse cibum. Huic ego, quod nobis superest ignobilis oti, deputo, sive legat, quae dabo, sive tegat. 36. DE PUELLA QUAM AMABAT Hanc volo quae non volt; illam quae volt ego nolo: vincere volt animos, non satiare Venus. Oblatas sperno illecebras, detrecto negatas: nec satiare animum nec cruciare volo. Nec bis cincta Diana placet nec nuda Cythere: illa voluptatis nil habet, haec nimium. Callida sed mediae Veneris mihi venditet artem femina, quac iungat quod volo nolo vocant. 37 DE DUOBUS FRATRIBUS Chrestos Akindynos autoadelphoi, oiktra de tekna, moribus ambo malis nomina falsa gerunt: oud'houtos chrestos g'oud'houtos akindynos estin. Una potest ambos littera corrigere. Ai ken Chrestos echei par'adelphou Akindynou alpha, kindynos hic, fiet, frater achrestos erit. 38. DE CHRESTO ET ACINDYNO QUIBUS FUERAT MALE NOMEN IMPOSITUM Germani fratres sunt Chrestos, Acindynos alter. Falsum nomen utrique, sed ut verum sit utrique, alpha suum Chresto det Acindynos, ipse sine alpha permaneat: verum nomen uterque geret. 39 QUODDAM QUASI AENIGMA DE TRIBUS INCESTIS «Tris uno in lecto: stuprum duo perpetiuntur et duo committunt». « Quattuor esse reor». «Falleris: extremis da singula crimina et illum bis numera medium, qui facit et patitur». 40. DE PHILOMUSO GRAMMATICO Emptis quod libris tibi bybliotheca referta est, doctum et grammaticum te, Philomuse, putas. Hoc genere et chordas et plectra et barbita conde; omnia mercatus eras citharoedus eris. 41 . IN STATUAM RUFI Rhetoris haec Rufi statua est; nil verius: ipsa est. Ipsa adeo linguam non habet et cerebrum. Et riget et surda est et non videt. Haec sibi constant. Unum dissimile est: mollior ille fuit. 42. IN RUFI IMAGINEM Elinguem quis te dicentis imagine pinxit? Dic mihi, Rufe. Taces? Nil tibi tam simile est. 43 IDEM Haec Rufi tabula est: nil verius. Ipse ubi Rufus? «In cathedra». Quid agit? «Hoc quod et in tabula». 44 DE RUFO RHETORE Reminisco Rufus dixit in versu suo: cor ergo versus, immo Rufus, non habet. 45 Qui reminisco putat se dicere posse Latine, hic ubi co scriptum est, faceret cor, si cor haberet. 46. Rufus vocatus rhetor olim ad nuptias. Celebri ut fit in convivio, grammaticae ut artis se peritum ostenderet, haec vota dixit nuptiis: «et masculini et feminini gignite generisque neutri filios». 47 IN RUFI IMAGINEM «Ore pulchro et ore muto scire vis quae sim»? Volo. «Imago Rufi rhetoris Pictavici». Diceret set ipse vellem rhethor hoc mi. «Non potest». Cur? «Ipse rhetor est imago imaginis». 48. SUB RUFI STATUA «Rhetoris haec Rufi statua est?» Si saxea, Rufi. «Cur id ai?s». Semper saxeus ipse fuit. 49 DE DIOGENE Pera, polenta, tribon, baculus, scyphus, arta supellex ista fuit Cynici, set putat hanc nimiam. Namque cavis manibus cernens potare bubulcum «cur, scyphe, te», dixit, «gesto supervacuum?» 50. ITEM Effigiem, rex Croese, tuam, ditissime regum, vidit aput manes Diogenes cynicus. «Nil», inquit, «tibi, Croese, tuum: superant mihi cuncta. Nudus eram: sic sum; nil habui: hoc habeo». Rex ait: «haud egui, cum tu, mendice, carebas omnibus; et careo, si modo non egeo»? 51. IN SIGNUM MARMOREUM NIOBES Vivebam: sum facta silex, quae deinde polita Praxiteli manibus vivo iterum Niobe. Reddidit artificis manus omnia, sed sine sensu: hunc ego, cum laesi numina, non habui. 52. DE PALLADE VOLENTE CERTARE ARMIS CUM VENERE Armatam vidit Venerem Lacedaemone Pallas: «Nunc certemus», ait, «iudice vel Paride». Cui Venus: «Armatam tu me, temeraria, temnis, quae quo te vici tempore nuda fui»? 53 DE LAIDE DICANTE VENERI SPECULUM SUUM Lais anus Veneri speculum dico: dignum habeat se aeterna aeternum forma ministerium. At mihi nullus in hoc usus, quia cernere talem qualis sum nolo, qualis eram nequeo. 54 Istos, tergemino nasci quos cernis ab ovo, patribus ambiguis et matribus adsere natos. Hos genuit Nemesis, sed Leda puerpera fovit: Tyndareus pater his et Iuppiter: hic putat, hic scit. 55 DE IMAGINE VENERIS SCULPTA A PRAXITELE Vera Venus Gnidiam cum vidit Cyprida, dixit: «Vidisti nudam me, puto, Praxitele». Non vidi nec fas, sed ferro opus omne polimus: ferrum Gradivi Martis in arbitrio. Qualem igitur domino scierant placuisse Cytheren, talem fecerunt ferrea caela deam». 56. IN BUCULAM AEREAM MYRONIS Bucula sum, caelo genitoris facta Myronis aerea: nec factam me puto, sed genitam. Sic me taurus init, sic proxima bucula mugit, sic vitulus sitiens ubera nostra petit. Miraris quod fallo gregem? Gregis ipse magister inter pascentes me numerare solet. 57 IDEM Ubera quid pulsas frigentia matris aenae, o vitule, et sucum lactis ab aere petis? Hunc quoque praestarem, si me pro parte parasset exteriore Myron, interiore deus. 58. IDEM Daedale, cur vana consumis in arte laborem? Me potius clausa subice Pasiphae. Illecebras verae si vis dare, Daedale, vaccae, viva tibi species vacca Myronis erit. 59 IDEM Aerea mugitum poterat dare vacca Myronis, sed timet artificis deterere ingenium. Fingere nam similem vivae, quam vivere, plus est; nec sunt facta dei mira, sed artificis. 60. IDEM Aerea bos steteram; mactata est vacca Minervae, sed dea proflatam transtulit hunc animam. Et modo sum duplex, pars aerea, pars animata. Haec manus artificis dicitur, illa deae. 61. IDEM Quid me, taure, paras specie deceptus inire? Non sum ego Minoae machina Phasipaae. 62. IDEM Necdum caduco sole, iam sub vespere ageret iuvencas cum domum pastor suas, suam relinquens me monebat ut suam. 63. IDEM Unam iuvencam pastor forte amiserat numerumque iussus reddere me defuisse conquerebatur, sequi quae noluissem ceteras. 64. Vallebanae (nova res et vix credenda poetis sed quae de vera promitur historia) femineam in speciem convertit masculus ales pavaque de pavo constitit ante oculos. Cuncti admirantur monstrum, sed mollior agna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Quid stolidi ad speciem notae novitatis hebetis? An vos Nasonis carmina non legitis? Caenida convertit proles Saturnia Consus ambiguoque fuit corpore Tiresias. Vidit semivirum fons Salmacis Hermaphroditum, vidit nubentem Plinius androgynum. Nec satis antiquum, quod Campana in Benevento unus epheborum virgo repente fuit. Nolo tamen veteris documenta arcessere famae: ecce ego sum factus femina de puero. 65. IN MARCUM «Pythagora Euphorbi, reparas qui semina rerum corporibusque novis das reduces animas, dic quid erit Marcus iam fata novissima functus, si redeat vitam rursus in aeriam?» «Qui Marcus?» «Feles nuper pullaria dictus corrupit totum qui puerile secus, perversae veneris postico volnere fossor, Lucili vatis +subpilo pullopremus». «Non taurus, non mulus erit, non hippocamelus, non caper aut aries, sed scarabaeus erit». 66. Lambere cum vellet mediorum membra virorum Castor nec posset vulgus habere domi, repperit ut nullum fellator perderet inguen: uxoris coepit lingere membra suae. 67. SUBSCRIPTA PICTURAE MULIERIS IMPUDICAE Praeter legitimi genialia foedera coetus repperit obscenas veneres vitiosa libido, Herculis heredi quam Lemnia suasit egestas, quam toga facundi scaenis agitavit Afrani, et quam Nolanis capitalis luxus inussit. Crispa tamen cunctas exercet corpore in uno: deglubit, fellat, molitur per utramque cavernam, ne quid inexpertum frustra moritura relinquat. 68. DE EO QUI TESTAM HOMINIS IMMISERICORDITER DISSIPARE VOLUIT Abiecta in triviis inhumati glabra iacebat testa hominis, nudum iam cute calvitium. Fleverunt alii, fletu non motus Achilas insuper et silicis verbere dissicuit. Eminus ergo icto rediit lapis ultor ab osse auctorisque sui frontem oculosque petit. Sic utinam certos manus impia dirigat ictus, auctorem ut feriant tela retorta suum. 69. DE ALCONE MEDICO Languenti Marco dixit Diodorus haruspex ad vitam non plus sex superesse dies. Sed medicus divis fatisque potentior Alcon falsum convicit ilico haruspicium. Tractavitque manum victuri, ni tetigisset; ilico nam Marco sex periere dies. 70. DE SIGNO IOVIS TACTO AB ALCONE MEDICO Alcon hesterno signum Iovis attigit. Ille quamvis marmoreus vim patitur medici. Ecce hodie iussus transferri e sede vetusta effertur, quamvis sit deus atque lapis. 71. IN EUNOMUM MEDICUM Languentem Gaium moriturum dixerat olim Eunomus: evasit fati ope, non medici. Paulo post ipsum videt aut vidisse putavit pallentem et multa mortis in effigie. «Quis tu»? «Gaius», ait. «Vivisne»? Hic abnuit. «Et quid nunc agis hic»? «Missu Ditis», ait, «venio, ut, qui notitiam rerumque hominumque tenerem, accirem medicos». Eunomus obriguit. Tum Gaius: «Metuas nihil, Eunome: dixi ego et omnes nullum qui saperet dicere te medicum». 72. IN HOMINEM VOCIS ABSONAE Latratus catulorum, hinnitus fingis equorum, caprigenumque pecus lanigerosque greges balatu adsimulas. Asinos quoque rudere dicas, cum vis Arcadicum fingere, Marce, pecus. Gallorum cantus et ovantes gutture corvos et quidquid vocum belua et ales habet, omnia cum simules ita vere, ut ficta negentur, non potes humanae vocis habere sonum. 73 DE AUXILIO GRAMMATICO Emendata potest quaenam vox esse magistri, nomen qui proprium cum vitio loquitur? Auxilium te nempe vocas, inscite magister. Da rectum casum: iam solicismus eris. 74 IN EUNUM LIGURRITOREM Eune quid affectas vendentem Phyllida odores? Diceris hanc mediam lambere, non molere. Perspice, ne mercis fallant te nomina, vel ne aere Seplasiae decipiare, cave, dum kysthon kostonque putas communis odoris et nardum ac sardas esse sapore pari. 75 Diversa infelix et lambit et olfacit Eunus. Dissimilem olfactum naris et oris habet. 76. AD EUNDEM EUNUM QUOD NON VELIT BENE NEC MALE OLERE Salgama non hoc sunt, quod balsama: cedite odores. Nec male olere mihi nec bene olere placet. 77 (ITEM> Lais Eros et Itys, Chiron et Eros, Itys alter nomina si scribas, prima elementa adime, ut facias verbum, quod tu facis, Eune magister. Dicere me Latium non decet obprobrium. 78. Eune, quod uxoris gravidae putria inguina lambis, festinas glossas non natis tradere natis. 79 AD EUNUM LIGURRITOREM PAEDAGOGUM Eunus Syriscus, inguinum ligurritor, opicus magister (sic eum docet Phyllis), muliebre membrum quadriangulum cernit. Triquetro coactu .A. litteram ducit. De valle femorum altrinsecus pares rugas mediumque, fissi rima qua patet, callem .PS. dicit esse: nam trifissilis forma est. Cui ipse linguam cum dedit suam, .A. est: veramque in illis esse .PH. notam sentit. Quid, imperite, .P. putas ibi scriptum, ubi locari .I. convenit longum. Miselle doctor, .8. tibi sit obsceno tuumque nomen .TH. sectilis signet. 80. AD CRISPAM Deformem quidam te dicunt, Crispa: ego istud nescio. Mi pulchra es, iudice me, satis est. Quin etiam cupio, iunctus quia zelus amori est, ut videare aliis foeda, decora mihi. 81. QUALEM VELIT HABERE AMICAM Sit mihi talis amica velim, iurgia quae temere incipiat nec studeat quasi casta loqui, pulchra procax, petulante manu, verbera quae ferat et regerat caesaque ad oscula confugiat. Nam nisi moribus his fuerit, casta modesta pudenter agens, dicere abominor, uxor erit. 82. EX GRAECO TRADUCTUM AD CUPIDINEM Hoc quod amare vocant, solve aut misceto Cupido: aut neutrum flammis ure vel ure duos. 83. AD DIONEM DE AMORE SUO Aut restingue ignem quo torreor, alma Dione, aut transire iube vel fac utrimque parem. 84. EX GRAECO: ARCHE DE TOI HEMISY PANTON Incipe! Dimidium facti est coepisse. Superfit dimidium: rursum hoc incipe et efficies. 85. EX GRAECO: A CHARIS A BRADYPOUS ACHARIS CHARIS Gratia quae tarda est, ingrata est, gratia. Namque cum fieri properat, gratia grata magis. 86. EX EODEM Si bene quid facias, facias cito. Nam cito factum gratum erit, ingratum gratia tarda facit. 87. DE EO QUI CAPANEUM SALTANS RUIT Deceptae felix casus se miscuit arti: histrio, saltabat qui Capanea, ruit. 88. IN DODRALEM Dodra ex dodrante est. Sic collige: ius aqua vinum sal, oleum, panis, mel, piper, herba, novem. 89. IDEM Dodra vocor. «Quae causa»? Novem species gero. «Quae sunt?» Ius, aqua, mel, vinum, panis, piper, herba, oleum, sal. 90 IDEM Dodra, poton kai arithmos, echo meli, oinon, elaion, arton, alas, botanen, zomon, hydor, peperi. 91 . DE IURIS CONSULTO QUI UXOREM HABEBAT ADULTERAM Iuris consulto, cui vivit adultera coniunx, Papia lex placuit, Iulia displicuit. Quaeritis, unde haec sit distantia? Semivir ipse Scantiniam metuens non metuit Titiam. 92. AD QUENDAM QUI LEVIA SIBI INGUINA FACIEBAT Inguina quod calido levas tibi dropace, causa est: irritant volsas levia membra lupas. Sed quod et elixo plantaria podice vellis et teris incurvas pumice Clazomenas, causa latet, bimarem nisi quod patientia morbum appetit et tergo femina, pube vir es. 93 IN ZOILUM Semivir uxorem duxisti, Zoile, moecham. O quantus fiet quaestus utrimque domi, cum dabit uxori molitor tuus et tibi adulter, quanti deprensi damna pudoris ement. Sed modo quae vobis lucrosa libido videtur, iacturam senio mox subeunte feret. Incipient operas conducti vendere moechi, quos modo munificos lena iuventa tenet. AD MARCUM AMICUM DE DISCORDIA QUAM HABET CUM PUELLIS «Hanc amo quae me odit, contra hanc quae me amat odi. Compone inter nos si potes alma Venus». «Perfacile id faciam: mores mutabo et amores. Oderit haec, amet haec». «Rursus idem patiar». «Vis ambas ut ames»? «Si diligat utraque, vellem». «Hoc tibi tu praesta, Marce; ut ameris, ama». 95 DYSEROS «Suasisti, Venus, ecce, duas dyseros ut amarem. Odit utraque; aliud da modo consilium». «Vince datis ambas». «Cupio, verum arta domi res». «Pellice promissis». «Nulla fides inopi». «Antestare deos». «Non fas mihi fallere divos». «Pervigila ante fores». «Nocte capi metuo». «Scribe elegos». «Nequeo Musarum et Apollinis expers». «Frange fores». «Poenas iudicii metuo». «Stulte, ab amore mori pateris, non vis ob amorem?». «Malo miser dici quam miser atque reus». «Suasiquodpotui: alios modo consule». «Dic quos». «Quod sibi suaserunt Phaedra et Elissa dabunt, quod Canace Phyllisque et fastidita Phaoni». «Hoc das consilium?» «Tale datur miseris». 96. PULCHRUM DEI RESPONSUM Doctus Hylas caestu, Phegeus catus arte palaestrae, clarus Olympiacis et Lycus in stadiis, an possent omnes venturo vincere agone, Ammonem Libyae consuluere deum. Sed deus, ut sapiens, «dabitur victoria vobis indubitata equidem, si caveatis», ait, «ne quis Hylam caestu, ne quis certamine luctae Phegea, ne cursu te, Lyce, praetereat». 97 Punica turgentes redimibat zona papillas Hermiones: zonae textum elegeon erat: «qui legis hunc titulum, Paphie tibi mandat ames me exemploque tuo neminem amare vetes». 98. HYLAE Aspice quam blandae necis ambitione iruatur letifera experiens gaudia, pulcher Hylas. Oscula et infestos inter moriturus amores ancipites patitur Naidas Eumenidas. 99 NYMPHIS QUAE HYLAM MERSERUNT Furitis procaces Naides amore saevo et irrito: eyhebus iste fons erit. 100. NARCISSO Si cuperes alium, posses, Narcisse, potiri. Nunc tibi amoris adest copia, fructus abest. 101. IDEM Quid non ex huius forma pateretur amator, ipse suam qui sic deperit effigiem? 102. DE ECHO DOLENTE PROPTER MORTEM NARCISSI Conmoritur, Narcisse, tibi resonabilis Echo, vocis ad extremos exanimata modos: et pereuntis adhuc gemitum resecuta querellis ultima nunc etiam verba loquentis amat. 103 DE HERMAPHRODITO Mercurio genitore satus, genetrice Cythere, nominis ut mixti, sic corporis Hermaphroditus, concretus sexu, sed non perfectus utroque, ambiguae veneris, neutro potiendus amori. 104. DE CONIUNCTIONE SALMACIS CUM HERMAPHRODITO Salmacis optato concreta est nympha marito. Felix virgo, sibi si scit inesse virum. Et tu formosae, iuvenis, permixte puellae, bis felix, unum si licet esse duos. 105. AD APOLLINEM DE DAPHNE FUGIENTE Pone arcum, Paean, celeresque reconde sagittas: non te virgo fugit, sed tua tela timet. 106. DE DAPHNE TECTA CORTICE Invide, cur properas, cortex, operire puellam? Laurea debetur Phoebo, si virgo negatur. 107. IN SCABIOSUM Thermarum in solio si quis Polygitona vidit ulcera membrorum scabie putrefacta foventem, praeposuit cunctis spectacula talia ludis. Principio tremulis gannitibus aera pulsat verbaque lascivos meretricum imitantia coetus vibrat et obscenae numeros pruriginis implet. Bracchia deinde rotat velut enthea daemone Maenas pectus, crura, latus, ventrem, femora, inguina, suras tergum, colla, umeros, luteae Symplegadis antrum, tam diversa locis vaga carnificina pererrat, donec marcentem calidi fervore lavacri blandus letali solvat dulcedine morbus. Desectos sic fama viros, ubi cassa libido femineos coetus et non sua bella lacessit, irrita vexato consumere gaudia lecto, titillata brevi cum iam sub fine voluptas fervet et ingesto peragit ludibria morsu. Torpida non aliter Polygiton membra resolvit et, quia debentur suprema piacula vitae, ad Phlegethonteas sese iam praeparat undas. 108. DE QUODAM SILVIO BONO QUI ERAT BRITO Silvius ille Bonus, qui carmina nostra lacessit, nostra magis meruit disticha, Brito bonus. 1O9. Silvius hic Bonus est. «Qui Silvius?», «Iste Britannus». «Aut Brito hic non est Silvius aut malus est». 11O. Silvius esse Bonus fertur pariterque Britannus. Quis credat civem degenerasse bonum? 111. Nemo bonus Brito est. Si simplex Silvius esse incipiat, simplex desinat esse bonus. 112. Silvius hic Bonus est, sed Brito est Silvius idem: simplicior res est, credite: Brito malus. 113. Silvi, Brito Bonus, quamvis homo non bonus esse ferris nec iungere Brito Bono. 114. IN NOTARIUM Puer, notarum praepetum sollers mirister, advola. Bipatens pugillar expedi, cui multa fandi copia punctis peracta singulis ut una vox absolvitur. Evolvo libros uberes instarque densae grandinis torrente lingua perstrepo. Tibi nec aures ambigunt nec occupatur pagina et mota parce dextera volat per aequor cereum. Cum maxime nunc proloquor circumloquentis ambitu, tu sensa nostri pectoris vix dicta iam ceris tenes. Sentire tam velox mihi vellem dedisset mens mea, quam praepetis dextrae fuga tu me loquentem praevenis. Quis, quaeso, quis me prodidit? Quis ista iam dixit tibi, quae cogitabam dicere? Quae furta corde in intimo exercet ales dextera? Quis ordo rerum tam novus, veniat in aures ut tuas, quod lingua nondum absolverit? Doctrina non hoc praestitit nec ulla tam velox manus celeripedis compendii: natura manus hoc tibi deusque donum tradidit, quae loquerer ut scires prius idemque velles quod volo. PAULINI EPISTULAE AD AUSONIUM 1 AUSONIO PAULINUS Quarta redit duris haec iam messoribus aestas, et totiens cano bruma gelu riguit, ex quo nulla tuo mihi littera venit ab ore, nulla tua vidi scripta notata manu, ante salutifero felix quam charta libello dona negata diu multiplicata daret. Trina etenim vario florebat epistula textu, set numerosa triplex pagina carmen erat. Dulcia multimodis quaedam subamara querellis, anxia censurae miscuerat pietas. Sed mihi mite patris plus quam censoris acerbum sedit, et e blandis aspera penso animo. Ista suo regerenda loco tamen et graviore vindicis heroi sunt agitanda sono. Interea levior paucis praecurret iambus discreto referens mutua verba pede. Nunc elegi salvere iubent dictaque salute, ut fecere aliis orsa gradumque, silent. * * * Quid abdicatas in meam curam, pater, redire Musas praecipis? Negant Camenis nec patent Apollini dicata Christo pectora. Fuit ista quondam non ope, sed studio pari tecum mihi concordia, ciere surdum Delphica Phoebum specu, vocare Musas numina, fandique munus munere indultum dei petere e nemoribus aut iugis. Nunc alia mentem vis agit, maior deus, aliosque mores postulat sibi reposcens ab homine munus suum, vivamus ut vitae patri. Vacare vanis, otio aut negotio, et fabulosis litteris vetat; suis ut pareamus legibus lucemque cernamus suam, quam vis sophorum callida arsque rhetorum et figmenta vatum nubilant, qui corda falsis atque vanis imbuunt tantumque linguas instruunt, nihil adferentes, ut salutem conferant, quod veritatem detegat. Quid enim tenere vel bonum aut verum queant, qui non tenent summae caput, veri bonique fomitem et fontem deum, quem nemo nisi in Christo videt? Hic veritatis lumen est, vitae via, vis, mens, manus, virtus patris, sol aequitatis, fons bonorum, flos dei, natus deo, mundi sator, mortalitatis vita nostrae et mors necis. Magister hic virtutium, deusque nobis atque pro nobis homo, nos induendus induit, aeterna iungens homines inter et deum in utrumque se commercia. Hic ergo nostris ut suum praecordiis vibraverit caelo iubar, abstergit aegrum corporis pigri situm habitumque mentis innovat: exhaurit omne, quod iuvabat antea, castae voluptatis vice, totusque nostra iure domini vindicat et corda et ora et tempora. Se cogitari, intellegi, credi, legi, se vult timeri et diligi. Aestus inanes, quos movet vitae labor praesentis aevi tramite, abolet futura cum deo vitae fides. Quae, quas videmur spernere, non ut profanas abicit aut viles opes, set ut magis caras monet caelo reponi creditas Christo deo, qui plura promisit datis, contempta praesens vel mage deposita sibi multo ut rependat faenore. Sine fraude custos, aucta creditoribus bonus aera reddet debitor multaque spretam largior pecuniam restituet usura deus. Huic vacantem vel studentem et deditum, in hoc reponentem omnia ne quaeso segnem neve perversum putes nec crimineris impium. Pietas abesse Christiano qui potest? Namque argumentum mutuum est pietatis, esse Christianum, et impii, non esse Christo subditum. Hanc cum tenere discimus, possum tibi non exhibere, id est patri, cui cuncta sancta iura, cara nomina debere me voluit deus? Tibi disciplinas, dignitatem, litteras, linguae, togae, famae decus provectus, altus, institutus debeo, patrone, praeceptor, pater. Sed cur remotus tamdiu degam, arguis pioque motu irasceris. Conducit istud aut necesse est aut placet: veniale, quidquid horum, erit. Ignosce amanti, si geram quod expedit; gratare, si vivam, ut libet. * * * Defore me patriis tota trieteride terris atque alium legisse vagis erroribus orbem, culta prius vestrae oblitum consortia vitae, increpitas sanctis mota pietate querellis. Amplector patrio venerandos pectore motus et mihi gratandas salvis adfectibus iras. Set reditum inde meum, genitor, te poscere mallem, unde dari possit. Revocandum me tibi credam, cum steriles fundas non ad divina precatus, Castalidis supplex averso numine Musis? Non his numinibus tibi me patriaeque reduces. Surda vocas et nulla rogas (levis hoc feret aura, quod datur in nihilum) sine numine nomina Musas. Inrita ventosae rapiunt haec vota procellae, quae non missa deo vacuis in nubibus haerent nec penetrant superi stellantem regis in aulam. Si tibi cura mei reditus, illum adspice et ora, qui tonitru summi quatit ignea culmina caeli, qui trifido igne micat nec inania murmura miscet quique satis caelo soles largitur et imbres, qui super omne, quod est, vel in omni totus ubique, omnibus infuso rebus regit omnia Christo: quo mentes tenet atque movet, quo tempora nostra et loca disponit. Quod si contraria votis constituat nostri, prece deflectendus in illa est, quae volumus. Quid me accusas? Si displicet actus quem gero agente deo, prius est, fiat reus auctor, cui placet aut formare meos aut vertere sensus. Nam mea si reputes, quae pristina, quae tibi nota, sponte fatebor eum modo me non esse, sub illo tempore qui fuerim, quo non perversus habebar et perversus eram falsi caligine cernens, stulta dei sapiens et mortis pabula vivens. Quo magis ignosci mihi fas, quia promptius ex hoc agnosci datur a summo genitore novari, quod non more meo geritur: non, arbitror, istic confessus dicar mutatae in prava notandum errorem mentis, quoniam sim sponte professus me non mente mea vitam mutasse priorem. Mens nova mi, fateor, mens non mea: non mea quondam, set mea nunc auctore deo, qui, si quid in actu ingeniove meo sua dignum ad munia vidit, gratia prima tibi, tibi gloria debita cedit, cuius praeceptis partum est, quod Christus amaret. Quare gratandum magis est tibi, quam queritandum, quod tuus ille, tuis studiis et moribus ortus, Paulinus, cui te non infitiare parentem, nec modo, cum credis perversum, sic mea verti consilia, ut sim promeritus Christi fore, dum sum Ausoniu. Feret ille tuae sua praemia laudi deque tua primum tibi deferet arbore fructum. Unde, precor, meliora putes nec maxima perdas praemia detestando tuis bona fontibus orta. Non etenim mihi mens vaga, sed neque participantum vita fugax hominum, Lyciae qua scribis in antris Pegaseum vixisse equitem, licet avia multi numine agente colant, clari velut ante sophorum pro studus musisque suis: ut nunc quoque, castis qui Christum sumpsere animis, agitare frequentant, non inopes animi neque de feritate legentes desertis habitare locis; sed in ardua versi sidera spectantesque deum verique profunda perspicere intenti de vanis libera curis otia amant strepitumque fori rerumque tumultus cunctaque divinis inimica negotia donis, et Christi imperiis et amore salutis, abhorrent speque fideque deum sponsa mercede sequuntur, quam referet certus non desperantibus auctor, si modo non vincant vacuis praesentia rebus, quaeque videt spernat, quae non videt ut mereatur secreta ignitus penetrans caelestia sensus. Namque caduca patent nostris, aeterna negantur visibus; et nunc spe sequimur, quod mente videmus, spernentes varias, rerum spectacula, formas et male corporeos bona sollicitantia visus. Attamen haec sedisse illis sententia visa est, tota quibus iam lux patuit verique bonique, venturi aeternum saecli et praesentis inane. At mihi, non eadem cui gloria, cur eadem sit fama? Fides voti par est, sed amoena colenti, nunc etiam et blanda posito locupletis in acta litoris, unde haec iam tam festinata locorum invidia est? Utinam iustus me carpere livor incipiat: Christi sub nomine probra placebunt. Non patitur tenerum mens numine firma pudorem, et laus hic contempta redit mihi iudice Christo. Ne me igitur, venerande parens, his ut male versum increpites studiis neque me vel coniuge carpas vel mentis vitio: non anxia Bellerophontis mens est nec Tanaquil mihi, sed Lucretia coniunx. Nec mihi nunc patrii est, ut visa, oblivio caeli, qui summum suspecto patrem, quem qui colit unum, hic vere memor est caeli. Crede ergo, pater, nos nec caeli inmemores nec vivere mentis egentes, humanisque agitare locis. Studia ipsa piorum testantur mores hominum; nec enim impia summum gens poterit novisse deum: sint multa locorum, multa hominum studiis inculta, expertia legum, quae regio agresti ritu caret? Aut quid in istis improbitas aliena nocet? Quod tu mihi vastos Vasconiae saltus et ninguida Pyrenaei obicis hospitia, in primo quasi limine fixus Hispanae regionis agam nec sit locus usquam rure vel urbe mihi, summum qua dives in orbem usque patet mersos spectans Hispania soles. Sed fuerit fortuna iugis habitasse latronum, num lare barbarico rigui mutatus in ipsos, inter quos habui, socia feritate colonos? Non recipit mens pura malum neque levibus haerent inspersae fibris maculae: si Vascone saltu quisquis agit purus sceleris vitam, integer aeque nulla ab inhumano morum contagia ducit hospite. Sed mihi cur sit ab illo nomine crimen. qui diversa colo, ut colui, loca iuncta superbis urbibus et laetis hominum celeberrima cultis? Ac si Vasconicis mihi vita fuisset in oris, cur non more meo potius formata ferinos poneret, in nostros migrans, gens barbara ritus? Nam quod in eversis habitacula ponis Hibera urbibus et deserta tuo legis oppida versu montanamque mihi Calagorrim et Birbilim acutis pendentem scopulis collemque iacentis Hilerdae exprobras, velut his habitem laris exul et urbis extra hominum tecta atque vias; - an credis Hiberae has telluris opes, Hispani nescius orbis, quo gravis ille poli sub pondere constitit Atlans, ultima nunc eius mons portio metaque terrae, discludit bimarem celso qui vertice Calpen? Birbilis huic tantum, Calagorris, Hilerda notantur, Caesarea est Augusta cui, Barcinus amoena et capite insigni despectans Tarraco pontum? Quid numerem egregias terris et moenibus urbes, quas geminum felix Hispania tendit in aequor, qua Betis Oceanum Tyrrhenumque auget Hiberus, lataque distantis pelagi divortia conplet, orbe suo finem ponens in limite mundi? Anne tibi, o domine inlustris, si scribere sit mens, qua regione habites, placeat reticere nitentem Burdigalam et piceos malis describere Boios? Cumque Maroialicis tua prodigis otia thermis inter et umbrosos donas tibi vivere lucos, laeta locis et mira colens habitacula tectis: nigrantesne casas et texta mapalia culmo dignaque pellitis habitas deserta Bigerris? Quique superba tuae contemnis moenia Romae consul, arenosas non dedignare Vasatas? Vel quia Pictonicis tibi fertile rus viret arvis, Raraunum Ausonias heu devenisse curules conquerar, et trabeam veteri sordescere fano; quae tamen augusta Latiaris in urbe Quirini Caesareas inter parili titulo palmatas fulget inadtrito longum venerabilis auro, florentem retinens meriti vivacis honorem. Aut cum Lucani retineris culmine fundi, aemula Romuleis habitans fastigia tectis, materiam praebente loco, qui proxima signat, in Condatino diceris degere vico? Multa iocis pateant, liceat quoque ludere fictis; sed lingua mulcente gravem interlidere dentem, ludere blanditiis urentibus et male dulces fermentare iocos satirae mordacis aceto saepe poetarum, numquam decet esse parentum. Namque fides pietasque petunt, ut, quod mala nectens insinuat castis fama auribus, hoc bona voti mens patris adfigi fixumque haerescere cordi non sinat. Et vulgus scaevo rumore malignum ante habitos mores, non semper flectere vitam crimen habet: namque est laudi bene vertere. Cum me inmutatum audis, studium officiumque require. Si pravo rectum, si relligiosa profanis, luxurie parcum, turpi mutatur honestum, segnis, iners, obscurus ago, miserere sodalis in mala perversi: blandum licet ira parentem excitet, ut lapsum rectis instauret amicum moribus et monitu reparet meliora severo. At si forte itidem, quod legi et quod sequor, audis, corda pio vovisse deo venerabile Christi imperium docili pro credulitate sequentem, persuasumque dei monitis aeterna parari praemia mortali damnis praesentibus empta, non reor id sancto sic displicuisse parenti, mentis ut errorem credat sic vivere Christo, ut Christus sanxit. Iuvat hoc nec paenitet huius erroris. Stultus diversa sequentibus esse nil moror, aeterno mea dum sententia regi sit sapiens. Breve, quidquid homo est, homo corporis aegri, temporis occidui et sine Christo pulvis et umbra: quod probat aut damnat tanti est, quanti arbiter ipse. Ipse obit atque illi suus est comitabilis error cumque suo moriens sententia iudice transit. Et nisi, dum tempus praesens datur, anxia nobis cura sit ad domini praeceptum vivere Christi, sera erit exutis homini querimonia membris, dum levia humanae metuit convicia linguae, non timuisse graves divini iudicis iras; quem patris aeterni solio dextraque sedentem, omnibus impositum regem et labentibus annis venturum, ut cunctas aequato examine gentes iudicet et variis referat sua praemia gestis, credo equidem et metuens studio properante laboro, si qua datur, ne morte prius quam crimine solvar. Huius in adventum trepidis mihi credula fibris corda tremunt gestitque anima id iam cauta futuri, praemetuens, ne vincta aegris pro corpore curis ponderibusque gravis rerum, si forte recluso increpitet tuba vasta polo, non possit in auras regis ad occursum levibus se tollere pinnis, inter honora volans sanctorum milia caelo, qui per inane levis neque mundi conpede vinctos ardua in astra pedes facili molimine tollent et teneris vecti per sidera nubibus ibunt, caelestem ut medio venerentur in aere regem claraque adorato coniungant agmina Christo. Hic metus est, labor iste, dies ne me ultimus atris sopitum tenebris sterili deprendat in actu, tempora sub vacuis ducentem perdita curis. Nam quid agam, lentis si, dum coniveo votis, Christus ab aetheria mihi proditus arce coruscet et, subitis domini caelo venientis aperto praestrictus radiis, obscurae tristia noctis suffugia inlato confusus lumine quaeram? Quod mihi ne pareret vel diffidentia veri, vel praesentis amor vitae rerumque voluptas curarumque labor, placuit praevertere casus proposito et curas finire superstite vita communemque adeo ventura in saecula rebus exspectare trucem securo pectore mortem. Si placet hoc, gratare tui spe divite amici: si contra est, Christo tantum me linque probari. 2 AUSONIO PAULINUS Continuata meae durare silentia linguae te numquam tacito memoras placitamque latebris desidiam exprobras neglectaeque insuper addis crimen amicitiae formidatamque iugalem obicis et durum iacis in mea viscera versum. Parce, precor, lacerare tuum, nec amara paternis admiscere velis, ceu melle absinthia, verbis. Cura mihi semper fuit et manet officiis te omnibus excolere, adfectu observare fideli. Non umquam tenui saltim tua gratia naevo conmaculata mihi est; ipso te laedere vultu semper et incauta timui violare figura; cumque tua accessi, venerans mea cautius ora conposui et laeto formavi lumine frontem, ne qua vel a tacito contractam pectore nubem duceret in sanctum suspicio falsa parentem. Hoc mea te domus exemplo coluitque colitque inque tuum tantus nobis consensus amorem est, quantus et in Christum conexa mente colendum. Quis tua, quaeso, tuis obduxit pectora livor? Quo rumore pium facilis tibi fama per aures inrupit pepulitque animum contraque vetustam experta pietate fidem nova vulnera movit, laederet ut natis placidum male suada parentem? Set mibi non fictae mens conscia simplicitatis nec patris inculti pietas rea respuit omne inmeritum et falso perstringi crimine non fert, inmunis vero: gravius violatur iniquo vulnere, tam tenera offensae, quam libera culpae. Discussisse iugum quereris me, quo tibi doctis iunctus eram studiis. Hoc nec gestasse quidem me adsero. Namque pares subeunt iuga: nemo valentes copulat infirmis neque sunt concordia frena, si sit conpulsis mensura iugalibus inpar. Si vitulum tauro vel equum committis onagro; si confers fulicas cycnis et aedona parrae, castaneis corulos; aequas viburna cupressis; me conpone tibi: vix Tullius et Maro tecum sustineant aequale iugum. Si iungar amore, D hoc tantum tibi me iactare audebo iugalem, quo modicus sociis magno contendit habenis. Dulcis amicitia aeterno mihi foedere tecum et paribus semper redamandi legibus aequat. Hoc nostra cervice iugum non scaeva resolvit fabula, non terris absentia longa diremit, nec perimet, toto licet abstrahar orbe vel aevo. Numquam animo divisus agam: prius ipsa recedet corpore vita meo, quam vester pectore vultus. Ego te per omne quod datum mortalibus et destinatum saeculum est, claudente donec continebor corpore, discernar orbe quamlibet, nec orbe longe nec remotum lumine tenebo fibris insitum: videbo corde, mente conplectar pia ubique praesentem mihi. Et cum solutus corporali carcere terraque provolavero, quo me locarit axe communis pater, illic quoque animo te geram; neque finis idem, qui meo me corpore et amore laxabit tuo. Mens quippe, lapsis quae superstes artubus de stirpe durat caeliti, sensus necesse est simul et adfectus suos teneat aeque ut vitam suam, et ut mori, sic oblivisci non capit, perenne vivax et memor. Vale domine illustris. QUINTI CICERONIS HI VERSUS EO PERTINENT UT QUOD SIGNUM QUO TEMPORE INLUSTRE SIT NOVERIMUS, QUOS SUPERIUS QUOQUE NOSTRIS VERSIBUS EXPEDITUR Flumina verna cient obscuro lumine Pisces curriculumque Aries aequat noctisque diique, cornua quem condunt florum praenuntia Tauri, aridaque aestatis Gemini primordia pandunt, longaque iam munit praeclarus lumina Cancer, languificosque Leo proflat ferus ore calores. Post modium quatiens Virgo fugat orta vaporem: autumni reserat portas aequatque diurna tempora nocturnis dispenso sidere Libra. Effetos ramos denudat flamma Nepai, pigra Sagittipotens iaculatur frigora terris, bruma gelu glacians iubar exspirat Capricorni, tanta supra circaque vigent tum flumina mundi. At dextra laevaque ciet rota fulgida Solis mobile curriculum et Lunae simulacra feruntur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Squama sub aterno conspectu torta Draconis eminet. Hunc infra fulgentes Arcera septem magna quatit stellas: quam servans serus in alta conditur oceani ripa cum luce Bootes. AUSONII FRAGMENTA (Auctor de dubiis nominibus, Grammatici Latini, V): fr. 579,3 K. Redite sursum flumina! fr. 582, 27 K. Investigatum ferre dolo leporem. fr. 589, 6 K. Quae tantae tenuere morae rumore sub omni?